“Operator: – Anh thấy đấy. Ta đã cho phép anh, trong giây lát, nhìn một bông sen cạn qua con mắt của một con bướm. Ta đã cho phép anh nhìn đồng cỏ qua con mắt một con kỳ nhông. Rồi ta cho anh đôi mắt của những người khác nhau, để anh có thể qua đó mà nhìn cùng một thành phố.
(Phần đầu của “Mắt”, Czesław Miłosz)
1. Vì sao chúng ta đọc và đã đọc thế nào?
Xuất phát từ việc tìm ra một lý do cốt lõi cho việc đọc, Alberto Manguel, một tiểu thuyết gia người Argentina gốc Canada đã đề xuất về nguồn gốc của sự đọc như sau: “Chúng ta đọc để hiểu, hoặc để bắt đầu hiểu”. Niềm vui thú của hoạt động này dẫn chúng ta đến một mưu cầu khám phá: “Hãy nghĩ một chút xem sách nên được đọc thế nào: Tại sao chúng nên được đọc?”. Ông đã mô tả niềm vui đọc khi đọc theo những cách gợi những hành trình dài, những khám phá mới, những mối tình nồng nàn: “Chúng tôi đọc một cách tìm kiếm, giống như những người theo dõi, không để ý đến môi trường chung quanh. Chúng tôi đọc một cách mất tập trung, bỏ qua các trang. Chúng tôi đọc một cách khinh bỉ, ngưỡng mộ, cẩu thả, giận dữ, say mê, ghen tị, khao khát. Chúng tôi đọc trong những cơn khoái cảm bất ngờ, mà không biết đến điều gì đã mang lại niềm vui”. Hiểu rằng, những độc giả (đại chúng) đã không đọc theo bất cứ cách thức nhất quán nào, tôi để cho mình bị văn bản xô đẩy, kéo căng và vặn vẹo theo nhịp điệu của tình tiết. Hiện diện của tôi ở đây, trước văn bản này để xem “chuyện gì có thể xảy ra”, nói như Peter Brooks là kiểu “đọc cho cốt truyện”. Suy cho cùng, hoạt động tiếp nhận văn bản của độc giả là một phương cách tìm mình bằng những con chữ thoải mái và tự do.
Nhiều độc giả trong số chúng ta đã chỉ đọc MẮT.
Mắt đã được sử dụng như một phương tiện tri nhận thế giới thông qua những kí hiệu truyền dẫn thị giác. Chức năng tri giác này cho phép chúng ta quan sát thế giới từ thế đứng của cá nhân, với kết quả nảy sinh từ các biên độ và giới hạn khác nhau. Việc này cũng tương tự như cách độc giả chỉ tiếp cận với văn bản văn học bằng thị giác. Chúng ta va chạm trực tiếp với các kí hiệu, hình ảnh, những thông số mang tính quy chiếu và biểu thị, mắt không thực hiện quá trình giải nén các mã văn chương. Nó lướt đi trên mọi bề mặt và lược bỏ tối đa tính tạo nghĩa của ngôn ngữ và hình ảnh đang được tiêu thụ. Mắt có thể xử lý và giúp độc giả ghi nhớ các tín hiệu tượng hình (sign) trong khi hoàn toàn bất lực trong quá trình bồi đắp, khám phá ý nghĩa (meaning) hay cái được biểu thị phía sau văn bản (signed). Đọc một cuốn sách bằng chức năng thị giác cũng giống với việc quan sát các thế giới qua ảnh chụp thông tin. Các sản phẩm từ “mắt” và hình ảnh đều là những “thông điệp không có mã” (Roland Barthes). Chúng có thể gây ra một sự xáo động, kêu gào tuy nhiên lại không thể gây ra bất cứ thương tích nào. Nói đúng hơn, “mắt” cho phép độc giả nhìn thấy những sản phẩm được kết cấu từ văn hóa hay quyền lực, trong khi mục đích cốt yếu của nghệ thuật là khiến độc giả “biết đến những chuyện khác” (Susan Sontag).
2. Đừng đến với văn chương chỉ bằng sự tò mò (vượt ra ngoài việc đọc ngây thơ)
Đọc bằng mắt lại là một ẩn dụ cho hành động tiếp cận nghệ thuật bằng tính tò mò bản năng, cái mà theo E.M.Forster trong “Các khía cạnh khác của tiểu thuyết”: “Tò mò là một trong những năng lực thấp nhất của con người”. Ông cho rằng những người hỏi bằng trí tò mò bản năng “là những kẻ có trí nhớ kém và ở đáy của sự ngu dốt”. Tò mò là trạng thái hành vi sơ khởi nhất của loài người, nó khiến họ muốn chạm, tọc mạch và nhận được thông tin về mọi thứ ngay tức khắc. Mắt cho độc giả thấy ngay thứ hiển lộ ở đó và rồi họ bỏ đi, con người bỏ lỡ những kho tàng đồ sộ của ẩn dụ và biểu tượng phía sau từ ngữ. Chút hứng thú nhất thời của “sự tò mò” không khiến cho một người thưởng thức được nghệ thuật chân chính, cũng đồng nghĩa với việc đọc bằng mắt chỉ cho phép người ta thấy những chiếc lá xấu xí chỉ là biểu hiện của chút sống còn để lại, nó khiến những đôi cánh huyền sử hay những phép thần trong văn chương G.G.Marquez, Toni Morrison hay Doris Lessing chỉ là “trò phù thủy” và ảo tưởng. Mắt, từ đây, không khác gì một vật cản ngăn độc giả bước vào cõi sống đa nhiệm của nghệ thuật. Nhưng, ở chốn văn chương, người ta không thể chỉ dùng mắt để chiêm ngưỡng và trầm trồ, bởi ở xứ sở ấy, nhà nghệ sĩ đã kỳ công xây dựng một vũ trụ hỗn loạn, chồng chéo những ẩn nghĩa và ấn tượng, mà độc giả chỉ có thể chiêm ngưỡng khi họ thôi nhìn bằng mắt, mà để lòng mình mở ra bằng trí tưởng tượng. Do đó, đọc không thể chỉ bằng trí tò mò của mắt nhìn, mà còn cần đến cả trí năng và tài tưởng tượng.
Thomas C.Foster trong “Đọc văn sành như giáo sư văn” đã đề xuất một công thức để trợ đỡ cho chúng ta: “Đừng đọc bằng mắt bạn. Những gì tôi thực sự muốn nói là, đừng chỉ đọc từ điểm nhìn cố định của chính bạn ở những năm hai nghìn sau Công nguyên.”. Độc giả thoát vai của người quan sát toàn tri để cố nhập thân vào một điểm nhìn của nhân vật khác. Ở đó, các ý nghĩa được biến thiên và phát sinh ra một hình thái mới, cái mà nếu chỉ đứng ở tâm điểm sẽ không bao giờ thấy được. Mục tiêu trong sự thay đổi vị trí quan sát này không phải là hình thành một điểm nhìn cụ thể nào đó về một nhân vật mà để họ nhận ra quan điểm của chính họ trong việc đánh giá đối tượng. Đọc văn chương với tâm thế “mưu cầu hiểu biết”, độc giả buộc phải tham gia vào đồng thời nhiều vai diễn khác nhau, sử dụng vốn tri kiến và trí năng để hiểu những tình huống hành vi khác biệt ấy.
3. Xét đến trường hợp “The Dead” của James Joyce
Trong “Đừng chỉ đọc bằng mắt”, Foster đã đơn cử ví dụ về truyện ngắn “The Dead” của James Joyce. Cả thiên truyện đều không mang đến những tình huống đặc biệt kịch tính, những nhân vật nghịch dị hay lố bịch, nó mang đến cảm thức về một kiểu văn chương lãng mạn không thể lẫn lộn. Nhưng Foster đã yêu cầu các độc giả của mình hãy bước ra khỏi ánh nhìn “thượng đế”, hãy hóa thân vào các bà dì và nghĩ về giá trị của bữa ăn, một câu chuyện khác về vẻ phong nhã già cỗi, một nhu cầu về thế đứng trong xã hội thượng lưu dần hiển lộ. Các bà dì trước hết hiện lên trong tác phẩm với những phẩm cách và phong thái cao quý và “ngẩng đầu tự tin”. Nhà văn đã xây dựng cho họ một vẻ ngoài tĩnh lặng và bình dị đến mức không tưởng, cách trang điểm và ăn nói đứng đắn, lịch sử và phong nhã “Dì còn khỏe, lưng thẳng, nhưng đôi mắt không nhanh nhẹn, đôi môi trề làm cho dì có dáng dấp của một phụ nữ không biết mình đang ở đâu và làm gì. Dì Kate tuy không khỏe bằng nhưng sắc sảo hơn. Khuôn mặt còn đầy sức sống dù có những vết nhăn, mái tóc vẫn còn giữ được màu nâu của tuổi trẻ, quấn theo kiểu phụ nữ lớn tuổi”, một tinh thần và đời sống vật chất đẹp đẽ “Ba cô cháu sống không phô trương nhưng biết chọn món ăn và hơi cầu kỳ một chút: thịt thăn bò hảo hạng, trà ướp hoa lài và bia đen đựng trong chai”. Nhưng phía sau một hiện diện thanh thoát này ẩn chứa những sụp đổ và nỗi lắng lo cho sự tàn phai của những phép tắc truyền thống. Chi tiết dì Kate lên tiếng “Julia đã phí phạm quá nhiều thì giờ với ca đoàn” trong khi “đức Giáo hoàng vẫn trọng phái nam hơn” đã bộc lộ ra những âu lo trong nội tâm. Ca đoàn và Giáo hoàng đã được ẩn dụ giống như những thiết chế quyền lực độc tài, đối xử bất công với những phụ nữ trong bài Thánh ca bình đẳng. Xuất phát từ giả định giọng hát của Julia có chiều suy giảm nên sự xuất hiện của lời thoại nơi Kate đã xuất hiện như một cứu cánh. Những người đàn bà lớn tuổi có những lo sợ về việc bị lãng quên và đẩy ra khỏi các vị thế xã hội ngay cả khi tâm thế họ đang đứng giữa một buổi tiệc thân mật. Hơn nữa, sự đôn đáo của hai bà, ngoài ý đồ là chủ tiệc, còn là một nỗ lực duy trì giá trị của bản thân. Họ đã nỗ lực duy trì hệ thống lung lay chợt sụp đổ này bằng các món ăn thịnh soạn, bằng sự chuẩn chỉnh trong từng biểu hiện và đối đãi. Joyce đã giấu diếm sự vênh lệch này trong vẻ ngoài phong nhã của các quý bà, cái mà nếu không tiếp cận bằng những nỗ lực lý giải thì không thấu thị được.
4. Kết luận
Suy cho cùng, “đừng chỉ đọc bằng mắt bạn” là một nhắc nhở về cách độc giả tiếp cận các văn bản văn học. Mắt là phương tiện trực tiếp nhất để một người thu nhặt các kí hiệu, biểu ngữ hiển lộ nơi bề mặt văn chương, nhưng chúng sẽ hệt như một vách ngăn chặn độc giả khai phá những chấn động bề sâu tâm hồn và ẩn dụ văn bản. Con người (độc giả) luôn muốn biết nhiều hơn những thứ đã và đang được biết, và văn chương sẵn sàng cung cấp cho ta những hiểu biết đó, chỉ bằng con đường dám dấn thân thấu hiểu của trí năng người đọc.
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯
📍 Tài liệu tham khảo:
Beyond Naive Reading, Generous Thinking: The University and the Public good, 2019, University of Hopkins
Truyện ngắn The Dead (Cõi chết), James Joyce, 1907, Trần Bình Nam dịch
“Eyes”, Czesław Miłosz, dịch Anh ngữ bởi tác giả và Robert Hass, Nguyễn Huy Hoàng dịch
Đọc văn sành như giáo sư văn, Thomas C.Foster, 2019, Hồng Hạnh dịch, NXB Nhã Nam và NXB Văn học, trang 305-314.
Các khía cạnh khác của tiểu thuyết, E.M. Forster, 2023, Phan Lương dịch, NXB Hội nhà văn, trang 93-94.