I. TIỂU SỬ
Tên thật: Nguyễn Kim Thành
Sinh: 4/10/1920, tại làng Phù Lai, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế
Mất: 9/12/2002, tại Hà Nội
Bút danh: Tố Hữu
Gia đình và tuổi thơ
Cha là nhà nho nghèo, yêu thích thơ ca dân gian, thường sưu tầm ca dao, tục ngữ. Chính người cha đã truyền cho Tố Hữu tình yêu văn học dân gian, vốn văn hóa xứ Huế.
Mẹ cũng là con nhà nho, thuộc nhiều ca dao, dân ca xứ Huế.
Mồ côi mẹ năm 12 tuổi, cuộc sống thời thơ ấu có nhiều thiếu thốn tình cảm – điều này ảnh hưởng sâu sắc đến hồn thơ giàu cảm xúc của ông sau này.
Học tại trường Quốc học Huế.
Con đường cách mạng
Năm 1936 (16 tuổi): giác ngộ lý tưởng cộng sản, tham gia phong trào Mặt trận Dân chủ ở Huế.
Năm 1938: được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Tháng 4/1939: bị thực dân Pháp bắt giam, chuyển qua nhiều nhà lao (Lao Bảo, Kon Tum...).
Tháng 3/1942: vượt ngục, tiếp tục hoạt động cách mạng.
Cách mạng tháng Tám 1945: lãnh đạo khởi nghĩa giành chính quyền ở Huế.
Sau đó giữ nhiều trọng trách trong Đảng và Nhà nước: Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Phó Thủ tướng)...
→ Tố Hữu là nhà thơ có sự gắn bó mật thiết nhất giữa cuộc đời cách mạng và sự nghiệp thơ ca – thơ ông chính là biên niên sử bằng thơ của cách mạng Việt Nam.
II. SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC – CÁC TẬP THƠ CHÍNH
Thơ Tố Hữu gắn liền với các chặng đường lịch sử cách mạng dân tộc:
Tập "Từ ấy" – tác phẩm mở đầu quan trọng nhất
Gồm 3 phần:
Máu lửa: tâm trạng người thanh niên khi bắt gặp lý tưởng cách mạng
Xiềng xích: những năm tháng trong tù, ý chí kiên cường
Giải phóng: niềm vui chiến thắng, khởi nghĩa giành chính quyền
Bài thơ "Từ ấy" (1938) là tuyên ngôn nghệ thuật của cả đời thơ Tố Hữu:
"Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ..." — đánh dấu bước ngoặt nhận thức và tình cảm khi được giác ngộ lý tưởng Đảng.
III. ĐẶC ĐIỂM PHONG CÁCH THƠ TỐ HỮU
1. Thơ trữ tình – chính trị
Nội dung thơ luôn gắn với những sự kiện chính trị, những chặng đường cách mạng của dân tộc.
Cái "tôi" trữ tình trong thơ Tố Hữu là cái tôi chiến sĩ, cái tôi công dân, hòa nhập trọn vẹn vào cái ta chung của dân tộc, giai cấp.
2. Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn
Thường viết về những vấn đề trọng đại của dân tộc: sự sống còn của đất nước, những biến cố lịch sử lớn.
Nhân vật trữ tình mang tầm vóc lịch sử, thời đại (anh giải phóng quân, người mẹ Việt Bắc, Bác Hồ...).
Cảm hứng lãng mạn cách mạng: luôn hướng về tương lai tươi sáng, lý tưởng.
3. Giọng điệu tâm tình ngọt ngào, tha thiết
Ảnh hưởng sâu đậm từ ca dao, dân ca xứ Huế.
Cách xưng hô gần gũi: "mình – ta", "con – mẹ", tạo nên chất trữ tình đằm thắm (tiêu biểu trong Việt Bắc).
4. Nghệ thuật đậm đà tính dân tộc
Thể thơ truyền thống: lục bát, thơ 7 chữ được sử dụng nhuần nhuyễn.
Ngôn ngữ thơ giàu nhạc điệu, hình ảnh gần gũi với đời sống nhân dân.
Sử dụng nhiều biện pháp tu từ dân gian: so sánh, ẩn dụ, đối xứng...
IV. CÁC TÁC PHẨM TIÊU BIỂU CẦN NHỚ
Từ ấy (1938)
Khi con tu hú (1939) – sáng tác trong tù
Việt Bắc (1954) – khúc tình ca và khúc anh hùng ca về cuộc kháng chiến
Bác ơi! (1969) – viết khi Bác Hồ mất, xúc động sâu sắc
Nước non ngàn dặm (viết về hành trình đất nước)
Kính gửi cụ Nguyễn Du
V. VỊ TRÍ VÀ ĐÓNG GÓP
Được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng Việt Nam hiện đại.
Thơ ông có sức cổ vũ, động viên to lớn đối với quân và dân trong hai cuộc kháng chiến.
Được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (đợt I, 1996).
Nhiều bài thơ được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông: Từ ấy, Việt Bắc, Khi con tu hú...
VI. NHẬN ĐỊNH TIÊU BIỂU VỀ TỐ HỮU
Đặng Thai Mai: thơ Tố Hữu là "thơ của một người, một cuộc đời đã dâng hiến trọn vẹn cho lý tưởng cách mạng".
Chế Lan Viên: khẳng định thơ Tố Hữu có sức mạnh "làm rung động hàng triệu trái tim" bởi sự chân thành, gắn bó máu thịt với vận mệnh dân tộc.
Nếu bạn cần, mình có thể soạn sâu hơn về một bài thơ cụ thể (phân tích chi tiết "Việt Bắc", "Từ ấy", "Khi con tu hú"...) để phục vụ ôn thi hoặc viết bài nghị luận văn học. Bạn muốn mình đi sâu vào tác phẩm nào?