PHÂN BIỆT ĐỀ TÀI VÀ CHỦ ĐỀ TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

[][][][][][][]

1. Đề tài – "Cái để viết"

1.1. Khái niệm

Đề tài là phạm vi hiện thực đời sống mà nhà văn lựa chọn, khoanh vùng và đưa vào tác phẩm để phản ánh. Đó là mảnh đất hiện thực – nơi câu chuyện bắt đầu, nơi nhân vật sinh ra, lớn lên, hành động, yêu thương, đau khổ và va chạm với số phận của mình. Nói cách khác, đề tài là "chất liệu sống" mà nhà văn khai thác trước khi biến nó thành nghệ thuật.

Cần lưu ý: đề tài không phải là hiện thực nguyên xi ngoài đời, mà là hiện thực đã được nhà văn lựa chọn theo một góc nhìn nhất định. Cùng một hiện thực xã hội (ví dụ nạn đói, chiến tranh, thân phận người phụ nữ), mỗi nhà văn có thể chọn một lát cắt khác nhau để đưa vào tác phẩm.

Hình ảnh ẩn dụ: Đề tài giống như cánh đồng – là không gian hiện thực rộng lớn, còn chủ đề là hạt giống tư tưởng được nhà văn gieo xuống cánh đồng ấy. Cùng một cánh đồng, người ta có thể gieo nhiều loại hạt giống khác nhau; cùng một đề tài, nhà văn có thể triển khai nhiều chủ đề khác nhau.

1.2. Đề tài trả lời cho câu hỏi

Tác phẩm viết về lĩnh vực nào, phạm vi nào của đời sống?

1.3. Các loại đề tài phổ biến trong văn học

Đề tài chiến tranh: Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)

Đề tài người nông dân: Chí Phèo, Lão Hạc (Nam Cao)

Đề tài gia đình: Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)

Đề tài tuổi trẻ, tuổi học trò: nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại

Đề tài thiên nhiên và con người: Người lái đò sông Đà (Nguyễn Tuân)

Đề tài tình yêu

Đề tài số phận con người trong xã hội cũ

Đề tài đô thị hóa, tha hóa con người trong xã hội hiện đại

Ngoài ra, đề tài có thể được nhìn ở nhiều cấp độ: đề tài lớn (chiến tranh, lịch sử dân tộc), đề tài nhỏ (một mảnh đời, một gia đình, một sự kiện cụ thể).

1.4. Đặc điểm của đề tài

Mang tính khách quan, gắn liền với hiện thực đời sống, tồn tại độc lập tương đối với ý muốn chủ quan của nhà văn – vì nó bắt nguồn từ chính hiện thực.

Có thể trùng lặp ở nhiều tác phẩm, nhiều tác giả, thậm chí nhiều thời đại khác nhau. Ví dụ: đề tài chiến tranh xuất hiện trong hàng trăm tác phẩm văn học Việt Nam từ Hịch tướng sĩ đến văn học kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ.

Có phạm vi rộng, mang tính khái quát về hiện thực, chưa bộc lộ rõ thái độ, quan điểm của người viết.

Là cái vỏ bọc bên ngoài, là điều kiện cần nhưng chưa đủ để tạo nên giá trị tư tưởng của tác phẩm.

2. Chủ đề – "Cái muốn nói"

2.1. Khái niệm

Chủ đề là vấn đề tư tưởng trung tâm mà nhà văn gửi gắm, ký thác qua việc khai thác đề tài. Nếu đề tài là mảnh đất hiện thực, thì chủ đề chính là điều nhà văn muốn nói về mảnh đất ấy – là lời tự bạch thầm lặng của nhà văn về cuộc đời, về con người, được cất lên không phải bằng lời tuyên ngôn trực tiếp mà bằng hình tượng nghệ thuật, chi tiết, cốt truyện và số phận nhân vật.

Chủ đề chính là sự kết tinh của cách nhà văn nhìn, cảm, nghĩ về hiện thực mà mình phản ánh. Cùng viết về một đề tài, nhưng vì cách nhìn khác nhau, các nhà văn có thể đi đến những chủ đề hoàn toàn khác nhau, thậm chí đối lập nhau.

2.2. Chủ đề trả lời cho câu hỏi

Tác phẩm viết để làm gì? Nhà văn muốn nói điều gì qua đó?

Nếu đề tài là "viết về cái gì", thì chủ đề là "viết để làm gì, để nói điều gì, để khẳng định hay phủ định điều gì".

Nói bằng ngôn ngữ nghệ thuật: Chủ đề là linh hồn tư tưởng, là mạch máu ngầm chảy xuyên suốt tác phẩm, làm cho hiện thực khách quan (đề tài) trở nên có chiều sâu, có sức nặng và có ý nghĩa nhân sinh.

2.3. Ví dụ minh họa: Từ một đề tài đến nhiều chủ đề

Từ đề tài chiến tranh, các nhà văn có thể triển khai những chủ đề hoàn toàn khác nhau:

Ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tinh thần bất khuất của dân tộc (như trong Rừng xà nu, Những đứa con trong gia đình)

Lên án sự tàn khốc, phi nhân tính của chiến tranh, sự hủy diệt mà nó gây ra cho con người (như trong nhiều tác phẩm văn học phản chiến thế giới)

Khám phá bi kịch tinh thần, những vết thương không thể lành của con người sau chiến tranh (như trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh)

Ca ngợi tình đồng đội, tình quân dân trong hoàn cảnh khốc liệt

Như vậy, cùng một mảnh đất hiện thực (chiến tranh), nhưng "hạt giống tư tưởng" gieo xuống lại khác nhau tùy theo cách nhìn, lập trường và cảm quan nghệ thuật của từng nhà văn.

2.4. Đặc điểm của chủ đề

Mang tính chủ quan, gắn chặt với cách nhìn, thế giới quan, nhân sinh quan và tài năng nghệ thuật của tác giả.

Thể hiện giá trị tư tưởng – nhân sinh quan của tác phẩm; là nơi bộc lộ rõ nhất thái độ yêu – ghét, khẳng định – phủ định của nhà văn trước cuộc đời.

Là yếu tố quyết định chiều sâu tư tưởng và tầm vóc nghệ thuật của tác phẩm. Một tác phẩm có đề tài quen thuộc vẫn có thể trở thành kiệt tác nếu chủ đề mà nó đặt ra sâu sắc, mới mẻ, có sức khái quát cao về thân phận con người.

Chi phối toàn bộ hệ thống hình tượng, ngôn ngữ, kết cấu của tác phẩm – mọi chi tiết nghệ thuật đều ít nhiều xoay quanh việc làm nổi bật chủ đề trung tâm.

Không phải lúc nào cũng được phát biểu trực tiếp mà thường ẩn kín, đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm, cảm nhận qua hình tượng, biểu tượng, tình huống truyện.

3. Mối quan hệ giữa đề tài và chủ đề

Đề tài và chủ đề không tách rời nhau mà gắn bó biện chứng:

Đề tài là cơ sở, chất liệu, mảnh đất để chủ đề nảy sinh và phát triển; không có đề tài thì chủ đề không có "nơi bám rễ".

Chủ đề là linh hồn, là ý nghĩa làm cho đề tài không còn là hiện thực trần trụi mà trở thành nghệ thuật có giá trị nhân sinh.

Một đề tài có thể sinh ra nhiều chủ đề khác nhau tùy theo góc nhìn của từng tác giả, từng thời đại.

Nhưng mỗi tác phẩm cụ thể thường chỉ có một chủ đề trung tâm, chi phối và thống nhất toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác phẩm đó (dù đôi khi tác phẩm có thể có thêm những chủ đề phụ, chủ đề bổ trợ xoay quanh chủ đề chính).

Xác định sai đề tài sẽ dẫn đến hiểu sai bối cảnh tác phẩm; nhưng dừng lại ở đề tài mà không đi tới chủ đề thì việc đọc – hiểu tác phẩm mới chỉ dừng ở bề mặt, chưa chạm được vào giá trị cốt lõi của văn chương.

4. Phân tích ví dụ cụ thể

4.1. Vợ nhặt (Kim Lân)

Đề tài: Nạn đói khủng khiếp năm 1945 ở Việt Nam.

Chủ đề: Khẳng định sức sống mãnh liệt, lòng nhân ái và khát vọng hạnh phúc, khát vọng sống bền bỉ của con người ngay trong tận cùng của cái đói, cái chết. Giữa bóng tối của nạn đói, Kim Lân vẫn thắp lên ánh sáng của tình người và niềm tin vào tương lai (hình ảnh nồi cháo cám, hình ảnh lá cờ đỏ trong tâm trí Tràng ở cuối truyện).

4.2. Chí Phèo (Nam Cao)

Đề tài: Người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, bị xã hội thực dân phong kiến chèn ép.

Chủ đề: Tố cáo xã hội thực dân phong kiến đã cướp đi nhân hình lẫn nhân tính của con người, đồng thời khẳng định bản chất lương thiện, khát vọng được sống làm người của người nông dân ngay cả khi họ đã bị tha hóa đến tận cùng.

4.3. Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)

Đề tài: Cuộc sống của một gia đình làng chài sau chiến tranh.

Chủ đề: Mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời – nghệ thuật chân chính không thể tách rời hiện thực; đồng thời đặt ra vấn đề cái nhìn đa diện, thấu hiểu sâu sắc về số phận con người, đặc biệt là người phụ nữ trong bi kịch gia đình.

Qua ba ví dụ trên có thể thấy: đề tài chỉ là điểm xuất phát, còn chính chủ đề mới là nơi thể hiện tài năng, cá tính sáng tạo và tầm vóc tư tưởng của mỗi nhà văn.

5. Một số lưu ý khi phân tích đề tài và chủ đề trong bài làm văn

Khi mở bài hoặc giới thiệu tác phẩm, nên nêu đề tài trước để xác định bối cảnh hiện thực, sau đó mới đi sâu vào chủ đề để làm rõ giá trị tư tưởng.

Tránh nhầm lẫn: nói "tác phẩm viết về nạn đói" mới là đề tài; phải trả lời được câu hỏi "tác phẩm muốn nói gì về con người trong nạn đói" thì mới chạm tới chủ đề.

Chủ đề cần được chứng minh bằng hình tượng, chi tiết nghệ thuật cụ thể trong tác phẩm (nhân vật, tình huống, kết cấu, ngôn ngữ, biểu tượng), không nên phát biểu chủ đề một cách chung chung, sáo rỗng.

Với những tác phẩm lớn, chủ đề trung tâm thường có thể được diễn đạt lại theo nhiều cách nhưng vẫn thống nhất về bản chất tư tưởng.

()()()()()

Đề tài là phạm vi hiện thực đời sống được nhà văn lựa chọn để phản ánh trong tác phẩm – mang tính khách quan, có thể trùng lặp giữa nhiều tác phẩm khác nhau.

Chủ đề là vấn đề tư tưởng cốt lõi, là điều nhà văn muốn gửi gắm qua chính phạm vi hiện thực ấy – mang tính chủ quan, thể hiện cá tính sáng tạo và tầm vóc tư tưởng của tác giả.

Một đề tài có thể triển khai thành nhiều chủ đề khác nhau tùy theo cách nhìn của từng nhà văn, từng thời đại; nhưng mỗi tác phẩm cụ thể chỉ có một chủ đề trung tâm, chi phối và thống nhất toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác phẩm đó. Hiểu rõ đề tài giúp ta nắm được "cái vỏ hiện thực"; hiểu rõ chủ đề mới giúp ta chạm tới "linh hồn tư tưởng" – giá trị đích thực làm nên sức sống lâu bền của một tác phẩm văn học.

BÀI VIẾT CÓ THAM KHẢO TỪ "thayhieu.net"