1. Khái niệm:
- Thuật ngữ điển hình được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Theo cách hiểu thông thường nhất thì điển hình là những nét tiêu biểu tập trung nhất của một kiểu loại nào đó. Nó là kiểu mẫu là cá thể mang tính trội.
Điển hình nghệ thuật được hiểu là “những nét, những tính cách cơ bản nhất, bản chất nhất, quan trọng nhất và nổi bật nhất trong đời sống xã hội được tập trung biểu hiện và nâng cao qua sự sáng tạo của nghệ sĩ, nhưng chung quy nó vẫn là cuộc sống” (Trường Chinh).
Từ đó, ta có thể định nghĩa rằng nhân vật điển hình là kiểu nhân vật tiêu biểu, có những nét nổi bật, mang nét chung khái quát cho một loại kiểu nhân vật. Nhân vật được coi là điển hình nếu nó tiêu biểu đại diện cho nhiều người có cùng nét tính cách, cuộc đời, số phận giống nó. Ví dụ trong tác phẩm Chí Phèo, nhân vật Chí Phèo tiêu biểu cho người nông dân trong xã hội đương thời, tiêu biểu cho những người như Binh Chức, Năm Thọ, Chí Phèo con…Xã hội xấu xa thối nát đã đẩy họ đến con đường bần cùng hóa và tha hóa, thậm chí đẩy họ đến cái chết.
Đặc điểm của của nhân vật điển hình là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, giữa khái quát và cá biệt. Nhân vật điển hình có vẻ riêng cụ thể để in sâu vào trí nhớ của người đọc. Ví dụ: Chí Phèo là điển hình cho kiểu người bị xã hội phong kiến vùi dập. Tuy nhiên, Chí cũng vẫn giữ nét riêng độc đáo của mình như vẻ riêng về ngoại hình, những ước mơ bình dị, tình yêu với thị Nở…
Nhân vật điển hình thường xuất hiện trong hoàn cảnh điển hình. Ví dụ như nhân vật Chí Phèo xuất hiện trong môi trường xã hội thực dân phong kiến Việt Nam 1930 -1945.
Vai trò của nhân vật điển hình: Một tác phẩm thành công là một tác phẩm xây dựng được nhân vật điển hình, một tác giả xuất sắc là tác giả xây dựng được nhân vật điển hình.
LUYỆN ĐỀ
Đề bài 1: Phân tích ý nghĩa điển hình của nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn Chí Phèo của nhà văn Nam Cao
I. MỞ BÀI
- Giới thiệu tác giả, tác phẩm:
- Giới thiệu nhân vật: Nhân vật Chí Phèo không chỉ làm tròn nhiệm vụ là “linh hồn” của tác phẩm, nơi nhà văn truyền tải những sự kiện hiện thực, những thông điệp nhân sinh mà còn trở thành nhân vật điển hình bậc nhất của nền văn học Việt Nam.
II. THÂN BÀI
1. Giải thích: Tk phần lí thuyết
2. Phân tích, chứng minh tính điển hình của nhân vật Chí Phèo
2.1. Hoàn cảnh điển hình:
Bối cảnh nhân vật Bá Kiến xuất hiện trong tác phẩm là bối cảnh xã hội làng Vũ Đại, một xã hội thu nhỏ của nông thôn Việt Nam giai đoạn 1930-1945. Làng Vũ Đại được một thầy địa lý phán là có thế đất “quần ngư tranh thực”, nghĩa là đàn cá săn mồi, trong đó cá lớn thì nuốt cá bé. Cường hào trong làng thì chia năm bè bảy cánh như phe Bá Kiến, cánh đội Tảo, Tư Đạm, Bát Tùng… Ngoài mặt chúng tử tế với nhau nhưng bên trong ngấm ngầm muốn cho nhau ăn bùn, để đè đầu cưỡi cổ lẫn nhau. Mặt khác, chúng lại hợp với nhau để cùng bóc lột dân lành. Trong đàn cá tranh mồi ấy người ấy, Bá Kiến được đánh giá là con cá lớn nhất. Chính cái xã hội phong kiến đen tối, tiêu cực với giai cấp cầm quyền sa đọa ấy đã đẩy những người nông dân vào tấn bi kịch khủng khiếp nhất, đó là tha hóa về nhân cách.
2.2. Nhân vật Chí Phèo đại diện cho một kiểu người trong xã hội (Điểm chung)
- Nhân vật điển hình là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhân vật mang tính cụ thể, vừa không lặp lại nhưng vẫn mang những phẩm chất, đặc điểm chung để có thể trở thành đại diện tiêu biểu cho một kiểu người trong xã hội. Đặt nhân vật Chí Phèo trong tương quan với phạm vi của định nghĩa trên, ta có thể thấy Chí Phèo chính là nhân vật điển hình cho số phận người nông dân trong xã hội thực dân, phong kiến.
- Chí Phèo vốn là một anh canh điền hiền lành, lương thiện nhưng sau khi ra tù và trở thành tay sai của Bá Kiến thì Chí Phèo đã trở thành con quỷ dữ làng Vũ Đại. Sự thay đổi về con người, tha hóa về nhân tính của Chí Phèo hoàn toàn do sự tác động của hoàn cảnh điển hình. (Phân tích lai lịch và quá trình tha hóa đầy đau đớn của Chí Phèo)
- Cuộc đời và số phận của Chí Phèo không chỉ là số phận của riêng một cá nhân, cá thể nào đó mà điển hình cho những người nông dân bị đọa đầy, đau khổ, bị tha hóa trong xã hội phong kiến đen tối. Họ bị tước đi quyền cơ bản nhất của con người là quyền được sống lương thiện, quyền được hạnh phúc. Đó là những người nông dân như Binh Chức, Năm Thọ và dự báo sẽ có những Chí Phèo con ra đời. (Phân tích thêm các nhân vật Binh Chức, Năm Thọ, dự báo Chí Phèo con)
2.3. Nhân vật Chí Phèo mang những nét riêng để lại dấu ấn trong lòng độc giả
- Nhân vật có ngoại hình riêng, có ước mơ lương thiện, biết nhục khi bị bà ba gọi vào bóp chân xoa bụng…(phân tích các chi tiết nghệ thuật này)
- Chí Phèo cũng có con đường số phận riêng so với các nhân vật Binh Chức, Năm Thọ bởi vì khi đang phải sống kiếp sống cô độc của con quỷ dữ hắn đã gặp được thị Nở để sau đó hắn trở về với cuộc đời lương thiện (Phân tích chuyện tình với thị Nở và quá trình thức tỉnh của Chí Phèo)
- Khi Chí đã thức tỉnh nhân tính, khát khao được làm hòa với mọi người để trở về với cuộc sống lương thiện thì vẫn bị những định kiến nghiệt ngã của xã hội ngăn cản. Nam Cao đã xây dựng được môi trường sống, hoàn cảnh có tính điển hình với những mâu thuẫn căng thẳng, không thể giải quyết, từ đó đặt nhân vật của mình trong thế đối kháng giữa phần nhân tính và phần ác quỷ bên trong con người.
Cái chết của Chí Phèo trên ngưỡng cửa trở về với cuộc đời lương thiện đầy ám ảnh, có ý nghĩa tố cáo xã hội mãnh liệt và thể hiện bi kịch đầy bi thảm của người nông dân trong xã hội cũ. Những câu nói cuối cùng của Chí Phèo trước khi chết là tiếng nói đanh thép đòi quyền sống cho người nông dân để họ không còn phải rơi vào bi kịch như Chí Phèo.
III. KẾT BÀI
Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Nhân vật Chí Phèo được xây dựng rất thành công bằng nghệ thuật điển hình hóa. Nhân vật xuất hiện với ngoại hình gây chú ý và được miêu tả ở nhiều điểm nhìn khác nhau, lúc được miêu tả qua con mắt tác giả, lúc lại qua con mắt của thị Nở và Bá Kiến. Nội tâm của nhân vật, ngôn ngữ đối thoại và hành động được sử dụng để khắc họa tính cách, khiến nhân vật hiện lên sinh động trong trí tưởng tượng của bạn đọc. Hơn nữa, kết cấu truyện vô cũng chặt chẽ, logic; tình tiết hấp dẫn, biến hoá giàu kịch tính; ngôn ngữ mộc mạc, giản dị mà sống động, linh hoạt cũng góp phần tạo nên sự thành công của tác phẩm.
- Vai trò của nhân vật: Nhân vật Chí Phèo góp phần phản ánh được cuộc sống, số phận của rất nhiều người nông dân bất hạnh trong xã hội cũ, phản ánh được hiện thực mang tính xã hội sâu sắc. Nhân vật Chí Phèo vừa có nét chung đại diện cho những người nông dân trong xã hội thực dân phong kiến vừa có những nét riêng rất đáng nhớ. Vì thế Chí Phèo trở thành một nhân vật văn học có sức sống lâu bền.
Đề số 2: Nhà phê bình văn học Nga Bielinxki định nghĩa : “Điển hình văn học như một người lạ mặt quen biết”. Anh (chị) hiểu nhận định trên như thế nào? Hãy làm rõ điều đó thông qua điển hình Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao.
1. Giải thích ý kiến
+ “Người lạ mặt”: là nét riêng , nét cá biệt, nét độc đáo mà nhìn vào đó ta có thể phân biệt được với nhân vật khác
+ “Người lạ mặt” nhưng “quen biết” là do những nét chung, nét phổ quát của điển hình nghệ thuật. Điểm chung đó giúp ta nhận ra một loại người, một tầng lớp, một giai cấp, một dân tộc với những đặc điểm, phẩm chất đặc trưng.
=> Ý nghĩa câu nói
Đây là một định nghĩa về nhân vật điển hình: là nhân vật có tính chung (phổ biến, khái quát và thống nhất) mang ý nghĩa thẩm mỹ, quy định nhân vật thuộc tầng lớp nào, giai cấp nào, lối sống nào, thậm chí tiêu biểu cho dân tộc nào trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể và tính riêng là nét độc đáo, cá biệt chỉ nhân vật đó có. Nó biểu hiện qua hình dáng, lời nói, tính cách, số phận, qua mối quan hệ với nhân vật khác.
2. Lí giải
– Điển hình nghệ thuật là hình ảnh chủ quan của hiện thực khách quan. Bước vào tác phẩm, hiện thực ấy mang đậm dấu ấn sáng tạo, qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ. Như vậy, do yêu cầu của tính riêng về phong cách cá nhân, mỗi điển hình nghệ thuật phải thể hiện được nét độc đáo, mới mẻ,từ nội dung đến hình thức, để phân biệt với hình tượng khác.
– Sự sáng tạo của người nghệ sĩ vô cùng quan trọng, song hình tượng nghệ thuật do nghệ sĩ sáng tạo không phải chỉ để cho riêng mình, mà còn là để nói hộ người khác. Do đó, điển hình nghệ thuật bao giờ cũng phải mang tính khái quát cao, nó phải phản ánh được đặc điểm, tâm lí, tính cách, tư tưởng và nguyện vọng của một tầng lớp xã hội, một giai cấp hay một loại người nào đó. Điển hình nghệ thuật là người “quen biết”, khi mỗi người đều có thể thấy hình bóng mình trong đó.
– Điển hình nghệ thuật phải hài hoà giữa tính chung và tính riêng, cụ thể và khái quát, cá biệt và phổ quát. Nếu chỉ chú ý tính chung thì hình tượng mất đi tính sinh động, cụ thể, thủ tiêu cá tính sáng tạo của nhà văn, xoá nhoà phong cách riêng độc đáo của nhà văn. Ngược lại, nếu chỉ chú ý tính riêng thì hình tượng sẽ trở nên xa lạ, tính phổ quát sẽ mất, hình tượng sẽ thiếu sức truyền cảm, không tạo được sự đồng điệu, đồng cảm với bạn đọc.
3. Phân tích, chứng minh
3.1. Chí Phèo là một hiện tượng xã hội lặp đi lặp lại trong đời sống nông thôn trước cách mạng tháng tám- 1945
+ Hiện tượng Chí Phèo mang tính quy luật. Đó là việc người nông dân bị dồn đẩy, bị tha hóa: Năm Thọ, Binh Chức, Chí Phèo. Khi Chí Phèo chết Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng … như dự báo một Chí Phèo con ra đời để kế nghiệp bố.
+ Bọn cường hào, ác bá đã sinh ra những “lũ lưu manh” và biến thành công cụ có lợi cho chúng. Nhưng “có áp bức sẽ có đấu tranh”, sự phản kháng của Chí Phèo không nằm ngoài qui luật ấy.
+Chỉ có điều khi chưa có cách mạng thì mọi vấn đề không thể giải quyết triệt để “tre già măng mọc”
3.2. Chí Phèo hiện ra như một con người độc đáo, cụ thể không giống ai
– Cuộc đời Chí Phèo không giống bất cứ nhân vật nông dân nào trong giai đoạn 1930-1945.
– Độc đáo ở lai lịch: Hắn vừa sinh ra đã bị từ chối quyền làm người…
– Sự tha hoá của Chí Phèo cũng không giống những nhân vật khác (Binh Chức, Năm Thọ). Sự tha hoá của Chí Phèo bị đẩy đến mức cùng cực, đỉnh điểm
+ Ngoại hình độc đáo
+ Tiếng chửi độc đáo
+ Nhân tính tha hóa
– Sự hồi sinh độc đáo: Mối tình của một kẻ lưu manh và một người đàn bà dở hơi mà khiến Chí Phèo trở nên “rất người”(biết khóc, cười, ăn năn, lo lắng, hồi hộp, hi vọng, muốn hạnh phúc, muốn làm người lương thiện.
– Bị từ chối Chí lại rơi vào bi kịch tuyệt vọng. Chí uống rượu, ôm mặt khóc với tâm trạng đau đớn uất ức…
– Cái chết của Chí cũng khác: Chí giết chết kẻ thù đích thực là Bá Kiến và tự kết liễu đời mình. Hành động này là một phản ứng tiêu cực nhưng rất phù hợp với cảnh ngộ của Chí, đồng thời bộc lộ chất người còn loé sáng trong con quỷ dữ “Chí Phèo”…
3.3. Những đặc sắc nghệ thuật
– Khắc hoạ thành công nội tâm nhân vật
– Xây dựng nhân vật sống động, chân thực như bước ra từ trang sách đi vào cuộc sống đời thường.
– Ngôn ngữ tự nhiên sinh động; giọng điệu linh hoạt…
4. Bình luận
– Đó là nhận định đúng đắn bởi đã nêu lên những nét đặc trưng, độc đáo của nhân vật điển hình
– Đây cũng là một gợi ý cho bạn đọc về cách đánh giá, nhận diện những nhân vật điển hình trong một tác phẩm. Từ đó thấy được tài năng, tâm huyết, tấm lòng nhân đạo của nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật .