Muốn có một bài viết mang đậm “chất riêng” nhưng phải đảm bảo mang lại sự dễ chịu với người chấm thì trước hết phải bỏ suy nghĩ phổ biến sau:
"Chất riêng là dùng từ hay, câu văn đẹp, nhiều hình ảnh, nhiều cảm xúc."
Đó chỉ là bề mặt.
Thực tế, người chấm giỏi hoặc người đọc nhiều không nhớ bài viết vì câu văn đẹp, mà nhớ vì họ gặp một bộ não khác đang suy nghĩ trước mặt mình.
Nói cách khác:
Chất riêng không nằm ở cách viết. Nó nằm ở cách nghĩ.
Hầu hết học sinh đang viết như thế nào?
Ví dụ đề:
"Viết bài nghị luận về lòng biết ơn."
99% bài sẽ đi theo công thức:
Mở bài
↓
Giải thích
↓
Biểu hiện
↓
Ý nghĩa
↓
Phản đề
↓
Liên hệ
↓
Kết luận
Không sai.
Nhưng...
Nếu đổi tên người viết thành A, B, C...
Bạn gần như không biết ai viết.
Tại sao?
Bởi vì...
Không có tư duy cá nhân.
Chỉ có kiến thức SGK.
Người viết giỏi thật sự làm gì?
Họ không hỏi
"Mình nên viết gì?"
Mà hỏi
"Mình có nhìn vấn đề này giống mọi người không?"
Đó là điểm bắt đầu của chất riêng.
Ví dụ
Đề:
Suy nghĩ về thất bại.
Cách viết phổ biến
Thất bại là điều không ai mong muốn.
Nó giúp con người trưởng thành.
Ai cũng cần vượt qua thất bại.
Đúng.
Nhưng...
Không có gì mới.
Cách viết có chất riêng
Mọi người thường ca ngợi thất bại như một người thầy. Tôi không hoàn toàn đồng ý. Thất bại tự nó không dạy ai điều gì. Có người sau thất bại trở nên mạnh mẽ hơn, nhưng cũng có người sống mãi trong mặc cảm. Điều tạo nên giá trị của thất bại không phải bản thân nó, mà là cách con người đối thoại với chính mình sau cú ngã.
Đọc xong...
Người chấm sẽ nghĩ
"À... em này có suy nghĩ."
Đó chính là chất riêng.
Chất riêng không phải là phản biện để gây sốc.
Ví dụ.
Đề:
"Lòng tốt."
Đừng viết
Lòng tốt chẳng có ý nghĩa gì.
Đó là phản biện vô căn cứ.
Người viết giỏi sẽ viết
Lòng tốt luôn đáng quý, nhưng không phải mọi sự giúp đỡ đều tạo nên điều tốt đẹp. Một lòng tốt thiếu hiểu biết đôi khi lại khiến người khác phụ thuộc hoặc làm tổn thương họ mà người giúp không hề nhận ra.
Đây gọi là
mở rộng vấn đề.
Không phải phủ nhận.
Người viết giỏi luôn nhìn thấy "mặt còn lại"
Ví dụ.
Ai cũng nói
Đọc sách giúp thành công.
Nhưng thử hỏi
Nếu chỉ đọc mà không hành động thì sao?
Ai cũng nói
Mạng xã hội gây hại.
Nhưng
Nếu biết sử dụng đúng, mạng xã hội có thể trở thành môi trường học tập lớn nhất.
Ai cũng nói
Ước mơ rất quan trọng.
Nhưng
Nếu chỉ có ước mơ mà không có năng lực thì liệu ước mơ có còn ý nghĩa?
Đó mới là tư duy nghị luận.
Bí quyết lớn nhất
Đừng hỏi
"Mình sẽ viết gì?"
Hãy hỏi
"Người khác sẽ viết gì?"
Sau đó...
Đừng viết như họ.
Ví dụ.
Đề
Tuổi trẻ cần sống cống hiến.
Nếu ai cũng viết
Cống hiến là cho đi.
Bạn có thể mở đầu bằng
Chúng ta thường nghĩ cống hiến là làm những điều lớn lao cho xã hội. Thực ra, phần lớn sự cống hiến lại bắt đầu từ những việc rất nhỏ: hoàn thành tốt công việc của mình, giữ lời hứa, hay đơn giản là không trở thành gánh nặng cho người khác.
Ngay lập tức bài viết có cá tính.
Một bài nghị luận hay thực chất là cuộc đối thoại
Đừng xem bài văn là nơi chứng minh rằng mình "thuộc bài".
Hãy xem nó như một cuộc tranh luận với người đọc.
Ví dụ:
"Nhiều người cho rằng thành công đến từ tài năng. Tôi nghĩ điều đó chỉ đúng một phần. Tài năng giúp con người đi nhanh hơn, nhưng chính kỷ luật mới quyết định họ có thể đi được bao xa."
Đây không còn là "văn mẫu".
Đây là một lập trường.
Công thức tạo "chất riêng"
Thay vì:
Giải thích → Biểu hiện → Ý nghĩa → Bài học
Hãy thử tư duy theo trình tự này:
Quan điểm phổ biến là gì?
Quan điểm đó có đúng hoàn toàn không?
Có ngoại lệ nào không?
Điều cốt lõi phía sau vấn đề là gì?
Nếu chỉ được giữ lại một thông điệp, mình muốn người đọc nhớ điều gì?
Đó là lý do những bài văn đạt điểm rất cao thường không khác biệt vì dùng nhiều từ ngữ hoa mỹ, mà vì người viết dám đặt câu hỏi, dám phân tích giới hạn của những điều tưởng như hiển nhiên và bảo vệ quan điểm bằng lập luận chặt chẽ. Người chấm không chỉ thấy kiến thức, mà còn thấy một cách tư duy có bản sắc. Khi người đọc nhận ra "đây là góc nhìn của chính người viết, chứ không phải bản sao của văn mẫu", thì lúc ấy bài văn đã có chất riêng.