Ý nghĩa tên gọi

"Đoan" nghĩa là mở đầu, "Ngọ" là giờ Ngọ (11h–13h) — thời điểm dương khí thịnh nhất trong ngày. Ở Việt Nam, dân gian quen gọi đây là Tết giết sâu bọ, vì người xưa tin rằng đây là lúc ký sinh trùng trong cơ thể hoạt động mạnh nhất và dễ bị tiêu diệt nhất.

Nguồn gốc

Theo truyền thuyết Trung Hoa, ngày này gắn với Khuất Nguyên — vị trung thần nước Sở trẫm mình xuống sông Mịch La. Dân chúng thả gạo xuống sông cho cá tôm khỏi rỉa thi thể ông, từ đó có tục đua thuyền rồng và ăn bánh tro.

Ở Việt Nam, dân gian lại kể về ông lão Đôi Truân chỉ cho dân làng cách diệt sâu bọ phá hoại mùa màng bằng một đàn cúng đơn giản. Về bản chất, đây vốn là lễ tiết nông nghiệp cổ truyền đánh dấu thời điểm chuyển mùa đầu hè.

Phong tục Việt Nam

• Ăn trái cây chua, chát — mận, vải, xoài xanh, dưa hấu...
• Bánh tro (bánh ú tro) — bánh nếp gói lá, ngâm nước tro, ăn kèm mật mía.
• Hái lá thuốc đúng giờ Ngọ — lá mùi, ngải cứu, lá vối... được tin là có dược tính cao nhất.
• Tắm lá mùi/lá thơm — phòng cảm mạo, rôm sảy mùa hè.
• Cúng gia tiên — mâm cúng gồm cơm rượu nếp, trái cây mùa hè, bánh tro, hoa tươi.

So sánh khu vực

• Trung Quốc: đua thuyền rồng, ăn bánh tống (zongzi).
• Hàn Quốc: Tết Dano — gội đầu bằng nước lá xương bồ, đánh đu, đấu vật.
• Nhật Bản: Tango no Sekku — nay là Tết Thiếu nhi, treo cờ cá chép.
• Việt Nam: mang đậm ý nghĩa nông nghiệp — diệt sâu bọ, cầu mùa màng.