TÌM HIỂU VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM

LINK TẢI FILE WORD

1. Văn học hiện đại Việt Nam là gì?

Nói một cách đơn giản, văn học hiện đại Việt Nam là toàn bộ các sáng tác văn học (thơ, truyện, tiểu thuyết, kịch, ký...) ra đời từ khoảng đầu thế kỷ XX cho đến nay, được viết chủ yếu bằng chữ Quốc ngữ (chữ cái La-tinh) thay vì chữ Hán, chữ Nôm như thời trước.

Người ta dùng từ "hiện đại" để phân biệt với văn học trung đại (văn học từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX) — vốn chịu ảnh hưởng sâu đậm của văn hóa, tư tưởng Trung Hoa, dùng chữ Hán/Nôm, theo các khuôn mẫu thi pháp cố định (niêm luật, điển tích, ước lệ...). Văn học hiện đại thì khác hẳn: nó chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây (chủ yếu là Pháp), đề cao cái "tôi" cá nhân, phản ánh hiện thực xã hội đang đổi thay từng ngày, và liên tục thử nghiệm những hình thức mới.

Tính đến nay, văn học hiện đại Việt Nam đã có lịch sử hơn một thế kỷ, trải qua nhiều biến cố lớn của đất nước: thời Pháp thuộc, hai cuộc kháng chiến, đất nước chia cắt rồi thống nhất, thời kỳ Đổi Mới và hội nhập quốc tế. Mỗi giai đoạn lịch sử đều để lại dấu ấn rất rõ trong văn chương.

2. Vì sao văn học Việt Nam lại "chuyển mình" sang hiện đại?

Trước thế kỷ XX, văn học Việt Nam vẫn đi theo lối cũ. Nhưng từ cuối thế kỷ XIX, một số yếu tố đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo văn học:

• Chữ Quốc ngữ được phổ biến rộng rãi: Chữ Quốc ngữ dễ học hơn chữ Hán, chữ Nôm rất nhiều, giúp việc đọc — viết trở nên đại chúng hơn, không còn là đặc quyền của tầng lớp nho sĩ.
• Báo chí và kỹ thuật in ấn phát triển: Các tờ báo như Nam Phong tạp chí, Đông Dương tạp chí, Phong Hóa, Ngày Nay... ra đời, là nơi đăng tải tác phẩm và giúp nhà văn đến gần độc giả hơn, tạo nên một đời sống văn học sôi động chưa từng có.
• Giao lưu với văn hóa, văn học phương Tây: Qua giáo dục, sách dịch, văn học Pháp (đặc biệt là chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tượng trưng) đã mang đến những thể loại, kỹ thuật viết hoàn toàn mới như tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch nói, phóng sự, thơ tự do.
• Phong trào Duy Tân: Do Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng, cổ vũ tinh thần dân tộc, nâng cao dân trí, khuyến khích dùng chữ Quốc ngữ — gián tiếp thúc đẩy văn học mới phát triển.
• Sự xuất hiện của đội ngũ "nhà văn chuyên nghiệp": Lần đầu tiên trong lịch sử, có những người sống được bằng nghề viết văn, viết báo — điều gần như không tồn tại trong văn học trung đại.

3. Các giai đoạn phát triển của văn học hiện đại Việt Nam

Để dễ hình dung, có thể chia văn học hiện đại Việt Nam thành 5 giai đoạn lớn theo các mốc lịch sử quan trọng.

3.1. Giai đoạn giao thời (khoảng 1900 – 1932)

Đây là giai đoạn "bản lề", văn học vừa mang dấu vết cũ vừa có những mầm mống mới.

• Văn xuôi Quốc ngữ ra đời sớm nhất ở Nam Kỳ, nơi chữ Quốc ngữ được dùng phổ biến trước cả nước. Tác phẩm Truyện thầy Lazaro Phiền (1887) của Nguyễn Trọng Quản thường được xem là cuốn truyện viết theo lối phương Tây đầu tiên bằng chữ Quốc ngữ. Sau đó là hàng loạt tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh — cây bút tiểu thuyết rất sung sức của miền Nam với hàng chục tác phẩm như Ai làm được, Cay đắng mùi đời, Ngọn cỏ gió đùa...
• Ở miền Bắc, Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu) được xem là "gạch nối" giữa thơ ca cổ điển và thơ ca hiện đại — vẫn dùng thể thơ cũ nhưng đã thấm đẫm cái "tôi" cá nhân, cảm xúc phóng túng, lãng mạn rất mới.
• Năm 1925, cuốn tiểu thuyết tâm lý Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách ra đời, từng được coi là tiểu thuyết Quốc ngữ đầu tiên ở miền Bắc, đi sâu miêu tả nội tâm, tình cảm cá nhân của nhân vật theo cách hoàn toàn mới so với lối kể chuyện cũ.
• Nhìn chung, văn xuôi giai đoạn này còn khá vụng về, câu văn nặng nề, nhưng đã đặt được nền móng quan trọng cho văn xuôi Quốc ngữ hiện đại, nhất là ở Nam Bộ.

3.2. Giai đoạn 1932 – 1945: Thời kỳ "nở rộ" rực rỡ nhất

Chỉ trong vỏn vẹn 13 năm, văn học Việt Nam đã đạt được một bước nhảy vọt phi thường, sản sinh ra hàng loạt tên tuổi lớn còn được nhắc đến đến ngày nay. Giai đoạn này có ba dòng chảy chính song song tồn tại:

a) Văn học lãng mạn: Tự Lực Văn Đoàn và phong trào Thơ Mới

• Tự Lực Văn Đoàn là nhóm văn chương do Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) sáng lập năm 1932, quy tụ các cây bút như Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Thế Lữ, Tú Mỡ... Họ viết tiểu thuyết đề cao tình yêu tự do, đấu tranh chống lễ giáo phong kiến hà khắc, cổ vũ lối sống mới cho thanh niên — tiêu biểu như Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Đôi bạn (Nhất Linh), Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân (Khái Hưng).
• Phong trào Thơ Mới được xem là khởi đầu chính thức vào ngày 10/3/1932, khi bài thơ Tình già của Phan Khôi đăng trên báo Phụ nữ Tân văn. Đặc trưng nổi bật của Thơ Mới là phá bỏ niêm luật gò bó của thơ Đường, đề cao cái "tôi" cá nhân — điều chưa từng xuất hiện rõ nét trong thơ cổ điển. Những gương mặt tiêu biểu: Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, Lưu Trọng Lư, Vũ Hoàng Chương... Mỗi nhà thơ một phong cách: Xuân Diệu say đắm, vội vã ("nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới"); Hàn Mặc Tử đau thương, kỳ ảo; Nguyễn Bính mộc mạc, đậm chất đồng quê.

b) Văn học hiện thực phê phán

Song song với dòng lãng mạn là dòng văn học hiện thực phê phán, đi sâu phơi bày những bất công, khổ đau của người dân nghèo dưới chế độ thực dân — phong kiến. Đây là dòng văn học để lại nhiều tác phẩm kinh điển nhất của văn học Việt Nam hiện đại:

• Ngô Tất Tố với tiểu thuyết Tắt đèn — khắc họa hình ảnh chị Dậu khốn khổ vì sưu thuế.
• Vũ Trọng Phụng — bậc thầy trào phúng, với Số đỏ, Giông tố, Vỡ đê, vạch trần sự lố lăng, giả dối của xã hội "Âu hóa" rởm.
• Nam Cao — nhà văn xuất sắc trong việc phân tích tâm lý nhân vật, nổi tiếng với Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, viết về bi kịch của người nông dân bị tha hóa và người trí thức nghèo bế tắc.
• Nguyễn Công Hoan — truyện ngắn trào phúng sắc sảo như Đồng hào có ma, Tinh thần thể dục.
• Nguyên Hồng với Bỉ vỏ, viết về những phận người dưới đáy xã hội.

c) Văn học cách mạng buổi đầu

Bên cạnh hai dòng trên, từ những năm 1930 đã xuất hiện dòng thơ văn cách mạng, gắn với lý tưởng đấu tranh giải phóng dân tộc — tiêu biểu là thơ của Hồ Chí Minh (viết trong tù, sau này tập hợp thành Nhật ký trong tù) và tập thơ Từ ấy của Tố Hữu, đánh dấu sự ra đời của một nhà thơ cách mạng lớn.

3.3. Giai đoạn 1945 – 1975: Văn học gắn liền với hai cuộc kháng chiến

Cách mạng tháng Tám năm 1945 mở ra một thời kỳ hoàn toàn mới. Văn học gắn bó mật thiết với vận mệnh dân tộc, mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn cách mạng: đề tài luôn gắn với sự kiện lịch sử lớn, nhân vật trung tâm là người chiến sĩ, quần chúng cách mạng, giọng điệu chủ đạo là ngợi ca, hào hùng. Do đất nước bị chia cắt sau Hiệp định Genève (1954), văn học giai đoạn này tồn tại song song ở hai miền:

Ở miền Bắc:

• Văn học phục vụ hai nhiệm vụ lớn: xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất đất nước.
• Văn xuôi tiêu biểu: Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), Vợ nhặt (Kim Lân), Mùa lạc (Nguyễn Khải), Sống mãi với Thủ đô (Nguyễn Huy Tưởng).
• Thơ ca phát triển mạnh mẽ với Tố Hữu (Việt Bắc, Gió lộng), Chế Lan Viên (Ánh sáng và phù sa), Nguyễn Đình Thi (Đất nước), Quang Dũng (Tây Tiến), cùng thế hệ các nhà thơ thời chống Mỹ như Phạm Tiến Duật, Xuân Quỳnh, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh.

Ở miền Nam (1954 – 1975):

• Tồn tại một nền văn học đô thị khá tự do, đa dạng về khuynh hướng, chịu ảnh hưởng mạnh của văn học, triết học phương Tây (chủ nghĩa hiện sinh...).
• Nhóm Sáng Tạo (Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Vũ Khắc Khoan...) chủ trương cách tân ngôn ngữ, mở đầu khuynh hướng thơ tự do.
• Nhiều cây bút tiêu biểu khác: Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam (viết về văn hóa, con người Nam Bộ), Nguyên Sa, Dương Nghiễm Mậu, Duyên Anh, Nhã Ca, Võ Hồng...
• Đây cũng là giai đoạn có dòng văn học yêu nước, đấu tranh trong lòng đô thị miền Nam.

3.4. Giai đoạn 1975 – 1985: "Tiền đổi mới"

Sau ngày đất nước thống nhất, văn học bước vào một giai đoạn chuyển tiếp, vẫn còn dư âm cảm hứng sử thi thời chiến nhưng đã bắt đầu xuất hiện những trăn trở về số phận con người thời hậu chiến, về những khó khăn của đời sống bao cấp. Đây là bước đệm quan trọng, chuẩn bị cho cuộc "lột xác" lớn của văn học sau năm 1986.

3.5. Giai đoạn từ 1986 đến nay: Đổi Mới và văn học đương đại

Công cuộc Đổi Mới (khởi xướng tại Đại hội Đảng năm 1986) đã tạo nên một cuộc cách mạng thực sự trong văn học, được xem là giai đoạn sôi động và đa dạng bậc nhất của văn học hiện đại Việt Nam.

• Nguyễn Minh Châu được xem là "người mở đường tinh anh" cho công cuộc đổi mới văn học, với những truyện ngắn giàu chất triết lý như Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Phiên chợ Giát.
• Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện từ năm 1986 và nhanh chóng trở thành một "hiện tượng" gây chấn động văn đàn với các truyện ngắn Tướng về hưu, Không có vua, bộ ba truyện lịch sử Kiếm sắc — Vàng lửa — Phẩm tiết... với cái nhìn táo bạo, đa chiều, không né tránh các góc khuất của con người và lịch sử.
• Bảo Ninh với tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh mang đến cái nhìn nhân bản, đầy ám ảnh về chiến tranh, khác hẳn cảm hứng sử thi trước đó — tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng và được bạn đọc quốc tế đón nhận.
• Nhiều cây bút khác cũng ghi dấu ấn đậm nét: Lê Lựu (Thời xa vắng), Ma Văn Kháng (Mùa lá rụng trong vườn), Dương Thu Hương, Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Đội gạo lên chùa), nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.
• Về phương thức thể hiện, tiểu thuyết và truyện ngắn thời kỳ này đổi mới mạnh về kỹ thuật: kết cấu truyện lồng truyện, đa điểm nhìn trần thuật, gia tăng yếu tố tâm linh, kỳ ảo, ngôn ngữ giễu nhại, đối thoại linh hoạt...
• Bước sang thế kỷ XXI, văn học Việt Nam đi vào đời sống hằng ngày một cách gần gũi hơn, gắn liền với sự phát triển của internet và mạng xã hội. Nổi bật có Nguyễn Ngọc Tư (Cánh đồng bất tận, tản văn) với chất văn đậm hơi thở Nam Bộ; Nguyễn Nhật Ánh — "ông hoàng" văn học tuổi mới lớn với Mắt biếc, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh; cùng nhiều cây bút khác như Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Phong Điệp, Đỗ Bích Thúy. Văn học mạng, văn học đại chúng cũng phát triển mạnh, kéo theo những tranh luận về thị hiếu đọc và chất lượng văn chương đương đại.

4. So sánh nhanh: Văn học hiện đại khác văn học trung đại ở đâu?

5. Các thể loại chính của văn học hiện đại Việt Nam

• Thơ ca: từ Thơ Mới (1932–1945) đến thơ kháng chiến, thơ hiện đại sau 1975, thơ đương đại.
• Truyện ngắn: thể loại có thành tựu rất lớn, đặc biệt là sau 1986 với Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp.
• Tiểu thuyết: từ tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn, tiểu thuyết hiện thực phê phán đến tiểu thuyết chiến tranh, tiểu thuyết đương đại.
• Kịch nói: thể loại hoàn toàn mới do ảnh hưởng phương Tây, tiêu biểu có Lưu Quang Vũ.
• Phóng sự, ký: phát triển mạnh nhờ báo chí, ghi lại trực tiếp hiện thực đời sống (Vũ Trọng Phụng cũng là cây bút phóng sự xuất sắc).
• Lý luận, phê bình văn học: hình thành và phát triển song song, với các tên tuổi như Hoài Thanh (Thi nhân Việt Nam), và sau này là Hoàng Ngọc Hiến, Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Mạnh...

6. Bảng tổng hợp một số tác giả — tác phẩm tiêu biểu theo từng giai đoạn

7. Giá trị và ý nghĩa của văn học hiện đại Việt Nam

• Phản ánh chân thực hành trình dân tộc: từ ách nô lệ thực dân, qua hai cuộc kháng chiến, đến công cuộc đổi mới và hội nhập — tất cả đều in dấu sống động trong văn chương.
• Khẳng định bản sắc và tâm hồn Việt: dù tiếp thu kỹ thuật, tư tưởng phương Tây, văn học hiện đại vẫn giữ được những giá trị truyền thống như tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, sự gắn bó với quê hương, gia đình.
• Đóng góp những tác phẩm có giá trị nhân văn sâu sắc, nhiều tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, được bạn đọc và giới nghiên cứu quốc tế chú ý (như Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp).
• Không ngừng vận động và đổi mới: từ cảm hứng sử thi đến cảm hứng thế sự — đời tư, từ lối viết hiện thực truyền thống đến những thử nghiệm mang màu sắc hậu hiện đại, văn học hiện đại Việt Nam vẫn đang tiếp tục chuyển động cùng đời sống đương đại.

Tài liệu tham khảo

1. VietJack — Soạn bài Văn học hiện đại và hậu hiện đại trên thế giới và Việt Nam (Chuyên đề Ngữ văn 12, Cánh diều): https://www.vietjack.com/chuyen-de-ngu-van-12/van-hoc-hien-dai-va-hau-hien-dai-tren-the-gioi-va-viet-cd.jsp
2. VietJack — Trình bày quá trình phát triển của văn học viết Việt Nam: https://khoahoc.vietjack.com/question/466844/trinh-bay-qua-trinh-phat-trien-cua-van-hoc-viet-viet-nam
3. Oreka.vn — Top sách văn học hiện đại Việt Nam hay không nên bỏ qua: https://www.oreka.vn/blog/van-hoc-hien-dai-viet-nam/
4. Tạp chí Cộng sản — Văn học Việt Nam đương đại: Thành tựu và những vấn đề đặt ra: https://www.tapchicongsan.org.vn/en/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/van-hoc-viet-nam-duong-dai-thanh-tuu-va-nhung-van-de-dat-ra
5. Studocu — Tổng hợp các giai đoạn văn học Việt Nam: Từ dân gian đến hiện đại: https://www.studocu.vn/vn/document/thpt-nguyen-trai/sach-van-hoc/ban-tong-hop-cac-giai-doan-van-hoc/107460001
6. Bamboo School — Văn học hiện đại là gì? Khái quát văn học hiện đại tại Việt Nam: https://bambooschool.edu.vn/van-hoc-hien-dai-la-gi/
7. Thư Hiền Dịch Trường — Văn học hiện đại Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử: https://thuhiendichtruong.com/van-hoc-hien-dai-viet-nam/
8. Khoa Văn học và Ngôn ngữ (ĐH KHXH&NV TP.HCM) — Tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn và phong trào Thơ mới (1932–1945) — Nhìn lại và suy nghĩ: http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/nghien-cuu/v%C4%83n-h%E1%BB%8Dc-vi%E1%BB%87t-nam/3579
9. Báo Pháp Luật Việt Nam — Tự lực Văn đoàn — Trăm năm nhìn lại: https://baophapluat.vn/tu-luc-van-doan-tram-nam-nhin-lai-post399275.html
10. Văn học Sài Gòn — Tự lực Văn đoàn – Trăm năm nhìn lại: https://vanhocsaigon.com/tu-luc-van-doan-tram-nam-nhin-lai/
11. Nhà Văn TP.HCM — Văn học hiện thực phê phán: Khái niệm, hoàn cảnh ra đời và trào lưu văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945: https://nhavantphcm.com.vn/van-hoc-hien-thuc-phe-phan/
12. Toploigiai.vn — Đặc điểm về trào lưu văn học hiện thực phê phán Việt Nam 1930–1945: https://toploigiai.vn/dac-diem-ve-trao-luu-van-hoc-hien-thuc-phe-phan-viet-nam-1930-1945
13. Nghiên cứu lịch sử — Tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi Mới (1986–2016): Những bước thăng trầm: https://nghiencuulichsu.com/2016/12/12/tieu-thuyet-viet-nam-thoi-ky-doi-moi-1986-2016-nhung-buoc-thang-tram/
14. Văn Nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) — Nguyễn Huy Thiệp – Ngôi sao sáng của văn học đổi mới: https://baovannghe.vn/nguyen-huy-thiep-ngoi-sao-sang-cua-van-hoc-doi-moi-9307.html
15. Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Khoa học Huế — Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 – Dấu ấn đổi mới qua đề tài, chủ đề và phương thức thể hiện: https://khoavanhue.husc.edu.vn/tieu-thuyet-viet-nam-sau-1986-dau-an-doi-moi-qua-de-tai-chu-de-va-phuong-thuc-the-hien/
16. Văn Nghệ Đà Nẵng — Văn học Việt Nam từ năm 1986 đến nay: https://vannghedanang.org.vn/van-hoc-viet-nam-tu-nam-1986-den-nay-10990.html
17. Trần Thị Nguyệt Mai (Lữ Quỳnh) — 20 năm Văn học miền Nam, 1954–1975: https://tranthinguyetmai.wordpress.com/2015/02/03/20-nam-van-hoc-mien-nam-1954-1975/
18. Thánh Địa Việt Nam Học — Văn học miền Nam Việt Nam 1954–1975: Những khuynh hướng chủ yếu và thành tựu hiện đại hóa: https://thanhdiavietnamhoc.com/van-hoc-mien-nam-viet-nam-1954-1975-nhung-khuynh-huong-chu-yeu-va-thanh-tuu-hien-dai-hoa/
19. Diễn đàn CLB Văn đoàn Độc lập Việt Nam — Văn học miền Nam 1954–1975 (4): Thi ca miền Nam 1954–1975: https://vanviet.info/van-hoc-mien-nam/thi-ca-mien-nam-1954-1975/
20. Thư viện (thivien.net) — Diễn đàn Hoàng Ngọc Phách – Tố Tâm: https://www.thivien.net/forum/Ho%C3%A0ng-Ng%E1%BB%8Dc-Ph%C3%A1ch-T%E1%BB%91-T%C3%A2m/topic-G52LN-a1XC7PT0izG1nEcA
21. Wikipedia tiếng Việt — Tố Tâm: https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91_T%C3%A2m
22. Văn Chương Phương Nam — Hồ Biểu Chánh — Tiểu thuyết gia tiền phong: https://vanchuongphuongnam.vn/ho-bieu-chanh-tieu-thuyet-gia-tien-phong.html
23. hobieuchanh.com (Thụy Khuê) — Hồ Biểu Chánh (1885–1958): http://www.hobieuchanh.com/pages/baiviet/ThuyKhue/HoBieuChanh_ThuyKhue.htm
24. Khoa Văn học và Ngôn ngữ — Năm tác giả văn xuôi Việt Nam thế kỷ 21: http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/nghien-cuu/v%C4%83n-h%E1%BB%8Dc-vi%E1%BB%87t-nam/6338
25. Báo Tuổi Trẻ — Văn học Việt Nam 50 năm sau ngày đất nước thống nhất: Có đỉnh cao nhưng thiếu tác giả bề thế: https://tuoitre.vn/van-hoc-viet-nam-50-nam-sau-ngay-dat-nuoc-thong-nhat-co-dinh-cao-nhung-thieu-tac-gia-be-the-20240604101221078.htm
26. Petrotimes — Văn học Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại: https://petrotimes.vn/van-hoc-viet-nam-tu-truyen-thong-den-hien-dai-633234.html

Lưu ý: Đây là bài tổng hợp mang tính phổ thông, dễ hiểu, dựa trên nhiều nguồn tư liệu giáo dục và nghiên cứu văn học công khai trên mạng. Đối với mục đích học thuật chuyên sâu (luận văn, nghiên cứu), bạn nên tham khảo thêm các giáo trình chính thống như "Văn học Việt Nam 1900–1945" (NXB Giáo dục) hoặc các công trình của Hoài Thanh, Hoài Chân ("Thi nhân Việt Nam"), Phan Cự Đệ, Trần Đình Sử...