RÈN KĨ NĂNG NGHỊ LUẬN XÃ HỘI NÂNG CAO

LINK TẢI FILE PDF

I. KHÁI NIỆM

- Nghị luận: Đưa ra quan điểm, suy nghĩ, ý kiến theo một hệ thống lập luận có tổ chức.

- VĐNL trong NLXH: “xã hội”

➔ NLXH: Đưa ra ý kiến của người viết về các vấn đề xã hội

Đọc tham khảo:

Theo Từ điển từ và ngữ Hán Việt, “nghị luận” là dùng lí luận để phân tích ý nghĩa phải trái, bàn bạc, mở rộng vấn đề. Còn “xã hội” trước hết là một tập thể người cùng sống, gắn bó với nhau trong quan hệ sản xuất và các quan hệ khác. Cũng có thể hiểu, “xã hội” là những gì thuộc về quan hệ giữa người và người về các mặt chính trị, kinh tế, triết học, lịch sử, văn học, ngôn ngữ…[1] Từ đó, có thể hiểu “nghị luận xã hội” là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề xã hội. (Mối quan hệ con người trong xã hội, những đòi hỏi của cuộc sống cũng như những yêu cầu của con người, thực trạng xã hội và các hiện tượng đời sống...) Mục đích cuối cùng của nó là thể hiện chính kiến, quan niệm của người viết về vấn đề đặt ra đồng thời tạo ra những tác động tích cực đến con người và những mối quan hệ giữa người với người trong xã hội.

⇨ YÊU CẦU CHUNG VỚI MỘT BÀI VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI - Xác định đúng VĐNL → toàn bài tập trung bàn bạc về VĐNL - Đảm bảo hệ thống lập luận rõ ràng, mạch lạc (Luận điểm – Luận cứ: Lý lẽ + Dẫn chứng thực tế)
- Đảm bảo đúng cấu trúc của một bài văn: Mở bài – Thân bài – Kết bài - Bài văn HSG
+ Có sự nâng cấp về mặt nội dung (lý lẽ + dẫn chứng) → đưa ra được những góc nhìn mới mẻ, sâu sắc, độc đáo về VĐNL
+ Có sự nâng cấp về ngôn từ diễn đạt (diễn đạt trên mức lưu loát)
II. KĨ NĂNG LÀM BÀI NLXH

2 dạng bài phổ biến:

- NLXH về tư tưởng đạo lý

➔ Dàn bài chung thân bài:

• Giải thích (VĐNL là gì? Biểu hiện như thế nào?)

• Bình luận (Vì sao? Vì sao VĐNL lại quan trọng? Vì sao ta không nên sống thiếu VĐNL? Nếu như không có VĐNL – cuộc sống của mỗi người nói riêng và sự phát triển của xã hội nói chung sẽ như thế nào? …) → Lý lẽ mới mẻ, độc đáo, sâu sắc (có thể có phản đề phù hợp) + Dẫn chứng thực tế hiệu quả

• Giải pháp (cá nhân, gia đình, nhà trường, xã hội, …) → giải pháp thực sự hữu ích, có tính thời sự cao, có sự sáng tạo riêng của người viết • Hiện trạng (tiêu cực, tích cực) → nên bàn về người trẻ, về câu chuyện của thế hệ mình

• Liên hệ bản thân (có thể chuyển xuống Kết bài) → có sự đổi mới

- NLXH về hiện tượng đời sống

➔ Dàn ý chung thân bài:

• Giải thích (Hiện tượng đó là gì?)

• Hiện trạng (Mức độ phổ biến và tầm ảnh hưởng của hiện trạng đó đối với xã hội? Tiêu cực hay tích cực? Biểu hiện ra sao?)

• Nguyên nhân

• Hệ quả

• Giải pháp

• Liên hệ bản thân (có thể chuyển xuống Kết bài)

Cách ra đề HSG đa dạng:

- Bình luận về VĐNL gợi ra từ một câu nói/một câu châm ngôn/một câu thơ – một đoạn thơ/….

- Bình luận VĐNL từ 1 câu chuyện

- Bình luận VĐNL từ 2 câu chuyện/2 câu nói/2 đoạn thơ - Nghị luận về hình ảnh

- …

III. NÂNG CẤP BÀI VĂN NLXH
1. Kĩ thuật mở bài
1.a Yêu cầu chung với mở bài NLXH

- MB trước khi hay phải là 1 MB đúng! → Giới thiệu được VĐNL – đưa ra được quan điểm của bản thân về nội dung mà đề bài đề cập - Không nên MB quá dài dòng, dàn trải → nên MB ngắn gọn, súc tích, lập luận chặt chẽ sẽ hiệu quả hơn

1.b Các cách mở bài NLXH

- Mở trực tiếp từ VĐNL

+ Đi từ khái niệm về VĐNL + kết hợp với liên hệ bản thân để MB ấn tượng hơn

+ Dẫn dắt khái quát về VĐNL mà mình “đọc” được từ đề bài - Mở bằng cách đưa ra đánh giá đa chiều về VĐNL

- Mở bằng một (vài) câu hỏi dẫn dắt phù hợp (câu hỏi phải bám sát VĐNL – sau đó dẫn dắt vào vấn đề)

VD: Là gì? Vì sao? Bạn đã bao giờ…? Nếu được lựa chọn giữa …., bạn sẽ quyết định như thế nào? …

- Mở bằng một câu nhận định/châm ngôn, …

- Mở từ một câu chuyện thực tế (dẫn chứng)

- Mở từ chiêm nghiệm của chính bản thân mình

- Mở bằng thao tác bác bỏ (đưa ra ý kiến trái ngược với luận điểm của bản thân)

…

2. Cách đưa dẫn chứng
2.a Yêu cầu chung với dẫn chứng NLXH

- Sử dụng dẫn chứng thực tế

- Dẫn chứng phải bám sát VĐNL mà các bạn đã xác định từ đầu - Các hình thức dẫn chứng:

+ Số liệu thực tế

+ Hiện tượng xã hội

+ Câu chuyện của một cá nhân phù hợp với nội dung bàn luận (cần nêu được vị trí xã hội của người đó để dẫn chứng thuyết phục hơn) + Câu chuyện về dự án/một tổ chức/… phù hợp

2.b Phân biệt cách đưa dẫn chứng trong đoạn văn và bài văn

Đoạn văn (200 ~ 300 chữ)

Bài văn

Số lượng

01 dẫn chứng súc tích, ngắn gọn

02 – 04 dẫn chứng (ngắn gọn) hoặc 2 dẫn chứng ngắn gọn, 1 dẫn chứng phân tích sâu

➔ Sự linh hoạt trong lập luận của học sinh

Cách đưa

dẫn chứng

- Đưa dẫn chứng trọng tâm vào VĐNL – bám sát VĐNL mà đề bài yêu cầu (không nên dẫn dắt lòng vòng, dài dòng – mà nên đi trực tiếp vào vấn đề)

- Triển khai dẫn chứng trong khoảng 1 – 2 câu văn (khoảng 3 – 5 dòng trang giấy thi) * với dung lượng đoạn văn 200 chữ như đi thi THPTQG *

- Có thể dẫn dắt vào câu chuyện, phân tích dẫn chứng kĩ càng hơn

- Triển khai dẫn chứng khá thoải mái về dung lượng:

+ Có khoảng 2 – 3 dẫn chứng: mỗi dẫn chứng khoảng 5 – 6 dòng

+ Đi sâu vào 1 dẫn chứng để tạo điểm nhấn: triển khai sâu về dẫn chứng ấy trong khoảng 10 ~ 12 dòng


Ví dụ

- Đề bài: Tinh thần nghị lực trong cuộc sống.

- Dẫn chứng: Thầy giáo Nguyễn Ngọc Kí

Nhắc đến những tấm gương về tinh thần nghị lực mạnh mẽ, ta không thể không kể đến thầy giáo Nguyễn Ngọc Kí – người thầy đã truyền cảm hứng sống cho biết bao thế hệ học sinh khi chưa bao giờ từ bỏ trước khó khăn, thậm chí lấy chính những điều chưa hoàn hảo của mình làm điểm tựa để nỗ lực nhiều hơn nữa.

Bên cạnh những người dễ dàng bỏ cuộc trước thử thách của cuộc đời, vẫn có những con người vĩ đại nhờ chính tinh thần nghị lực, không bao giờ cúi đầu trước biến cố. Đó là câu chuyện về thầy giáo Nguyễn Ngọc Kí, người thầy đã không may mắn từ khi mới sinh ra, không có được cơ thể lành lặn như bao người, nhưng chưa bao giờ vì thế mà thầy để mình sống một cuộc đời hoài phí. Thầy đã lấy chính khó khăn làm động lực, luôn cố gắng trong từng giây phút để trở thành một tấm gương sáng cho bao thế hệ học sinh Việt Nam. Kể cả khi giờ đây thầy đã không còn nữa, nhưng câu chuyện về thầy vẫn mãi thắp lên một ngọn đuốc rực rỡ trong trái tim mỗi người, tinh thần đẹp của thầy vẫn sẽ được viết tiếp…
- Đề bài: Rèn luyện là cách duy nhất để trở nên xuất sắc.
- Dẫn chứng: Cầu thủ bóng rổ Michael Jordan
Nếu bạn cho rằng có nhiều người sinh ra đã trở thành thiên tài, huyền thoại chỉ được viết nên bởi may mắn, thì hãy nhớ đến Michael Jordan – một trong những cầu thủ bóng rổ vĩ đại nhất của Mỹ. Anh từng bị đánh giá không có thể hình phù hợp với bóng rổ, đã từng thất bại rất nhiều lần trên sân, nhưng Jordan chưa bao giờ ngừng nỗ lực rèn luyện – và đó là cách để anh vươn tới thành công, trở thành một người xuất sắc vượt trội.

Cầu thủ bóng rổ Michael Jordan – được biết đến như cầu thủ vĩ đại nhất mọi thời đại của Mỹ; từng bị chê có thể hình thấp bé và không phù hợp để theo bóng rổ. Thế nhưng, thay vì bỏ cuộc, Jordan càng quyết tâm hơn nữa để trở thành VĐV vang danh thế giới với cường độ luyện tập 8 – 10 tiếng/ngày; sẵn sàng tập đi tập lại hàng ngàn lần những bước khác nhau để chuẩn bị cho 1 trận đấu hoàn hảo. Quả thật, Jordan chính là biểu tượng cho thông điệp: Rèn luyện là cách duy nhất để trở nên xuất sắc; không có ai sinh ra đã là một huyền thoại. “Trong suốt sự nghiệp của mình, tôi đã ném hụt 9.000 lần. Tôi thua gần 300 trận. 26 lần tôi được mọi người tin tưởng giao cho cú ném quyết định nhưng lại hụt. Tôi thất bại hết lần này đến lần khác. Và vì thế mà tôi thành công.” Ý thức về những vấp ngã và không ngừng nỗ lực đứng dậy, sẵn sàng khổ luyện để bứt phá bản thân khỏi những giới hạn – đó là cách một huyền thoại bóng rổ đã thực sự “ra đời”.
3. Đổi mới liên hệ bản thân

- Kể một câu chuyện/một trải nghiệm cá nhân (liên quan tới VĐNL) → kết hợp tự sự

- Chia sẻ một quan niệm/một triết lý sống của bản thân (liên quan tới VĐNL) # trích dẫn châm ngôn của người nổi tiếng

VD:

Tôi luôn luôn quan niệm rằng: ….

Mỗi ngày, trên hành trình trưởng thành, tôi đều tự nhắc nhở bản thân rằng: ….. Trong trái tim tôi luôn có một niềm tin khó lòng thay đổi, đó là: ….. Dẫu những người xung quanh có phản đối thế nào đi chăng nữa, tôi vẫn tin rằng: …

- Trích dẫn 1 câu châm ngôn mà bản thân tâm đắc – rồi chia sẻ về cảm nhận của mình

- Sự thay đổi của bản thân trong nhận thức/hành động (về VĐNL) VD: Trước đây tôi từng… Nhưng giờ đây tôi đã….

(Đề bài về theo đuổi ước mơ)

Trước đây, tôi từng là một người sống không có ước mơ, không có định hướng, mỗi ngày đều trôi qua trong vô vị, nhàm chán. Nhưng giờ đây, khi đã biết trái tim mong mỏi điều gì và nỗ lực hết mình cho nó, mỗi khoảnh khắc với tôi đều kì diệu vô cùng.

- Đặt câu hỏi tương tác đối với người đọc → tạo ra một khoảng trống – khoảng lặng cho người đọc

VD: Chia sẻ về sự lựa chọn của bản thân với VĐNL – sau đó đặt câu hỏi về hành trình của người đọc

(Đề bài về theo đuổi ước mơ)

Tôi đã tìm thấy ước mơ của riêng mình và sống trọn vẹn mỗi ngày với ước mơ ấy...

• Còn bạn thì sao, bạn đã bắt đầu hành trình ấy chưa?

• Còn bạn, bạn đã biết trái tim mình đang mong mỏi điều gì hay chưa?

• Còn bạn, bao giờ bạn bắt đầu chặng đường kiếm tìm đam mê của mình?

• …

➔ Phù hợp đặt ở phần kết của bài viết

4. Rèn luyện tư duy phản biện
4.a Khái niệm

- Dùng các góc nhìn khác để tiếp cận với vấn đề

- Dùng hệ thống lập luận của bản thân để nhìn nhận và phản bác lại một ý kiến khác – dựa trên cơ sở những “lỗ hổng” trong lập luận của ý kiến ấy (“lỗ hổng”: những lý lẽ, dẫn chứng chưa đủ chặt chẽ)

- Phản biện # Chê bai, Miệt thị, Cố tình hạ thấp người khác, … → Phản biện văn minh có mục đích: Đi tìm sự thật; Mở rộng lăng kính đánh giá về vấn đề; Cải thiện chất lượng tư duy; Học cách lắng nghe và học cách trình bày ý kiến của mình

4.b Xây dựng tư duy phản biện

- Bản chất của tư duy phản biện chính là xây dựng thói quen luôn đặt ra những câu hỏi. (“Hoài nghi là cha đẻ của sự thông thái.”) ➔ Thúc đẩy tư duy của bản thân, kích thích sự khám phá, tạo cơ hội để não bộ, trí óc được vận động tích cực.

Phương pháp 5W1H → đặt câu hỏi vận động tư duy

- Trong khuôn khổ đoạn văn/bài văn NLXH:

+ Không phải đề nào cũng có thể phản biện → cần có sự chọn lọc, cân nhắc kĩ càng

+ Chỉ phản biện khi có lập luận đủ chặt chẽ và diễn đạt lưu loát (nếu không phản biện sẽ không hiệu quả)

+ Không nên chỉ có quan điểm phản biện trong khuôn khổ bài viết, nên có những góc nhìn đa chiều, phong phú.

IV. LUYỆN TẬP