Thạch Lam là một gương mặt khá tiêu biểu trong văn học Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Là một thành viên tích cực trong Tự Lực văn đoàn, Thạch Lam một mặt gắn bó chặt chẽ, tuân thủ nghiêm chỉnh các quy tắc, tiếp thu có chọn lọc những nét tiến bộ trong sáng tác của văn đoàn. Nhưng mặt khác, với bản lĩnh nghệ thuật vững vàng của mình, Thạch Lam đã vượt ra khỏi những khuôn khổ, quan niệm và những ảnh hưởng của những cây bút chủ chốt trong nhóm để xây dựng cho mình một phong cách nghệ thuật độc đáo.
1. Phương pháp sáng tác của Thạch Lam:
Phương pháp sáng tác của Thạch Lam hiện nay đang là một vấn đề phức tạp và đã có nhiều ý kiến bàn cãi, chưa thống nhất. Nếu như sáng tác của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao thuộc phạm trù chủ nghĩa hiện thực; sáng tác của Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo… thuộc chủ nghĩa lãng mạn thì những sáng tác của Thạch Lam vừa có yếu tố của chủ nghĩa hiện thực lại vừa mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa lãng mạn. Có ý kiến cho Thạch Lam là hiện tượng trung gian giữ lãng mạn và hiện thực (Nguyễn Đăng Mạnh). Có ý kiến cho Thạch Lam sáng tác theo kiểu chủ nghĩa ấn tượng (Vương Trí Nhàn). Lại có người cho rằng ngòi bút Thạch Lam gần gũi với kiểu sáng tác của trào lưu chủ nghĩa tình cảm (có người dịch là “cảm thương”) của văn học phương Tây. Ở đây chúng tôi đồng ý với ý kiến của GS. Nguyễn Đăng Mạnh: phương pháp sáng tác của Thạch Lam có sự giao thoa giữa lãng mạn và hiện thực.
1.1. Đọc tác phẩm Thạch Lam người ta thấy khuynh hướng nổi trội là khuynh hướng lãng mạn. Ở phương diện nội dung tư tưởng, yếu tố lãng mạn trong sáng tác của Thạch Lam thể hiện rõ nhất là ở cách giải quyết mâu thuẫn cuộc sống mang đậm dấu ấn chủ quan, lãng mạn của nhà văn.
Trong truyện ngắn Ngày mới, nhân vật Trường rơi vào cảnh sống mòn như Thứ trong tác phẩm của Nam Cao. Chàng băn khoăn, đau khổ cảnh nghèo túng, nhếch nhác của mình và ghen ghét những kẻ hợm của sang trọng. Nhưng rồi một hôm chàng bỗng cảm thấy tâm hồn thư thái, sung sường vì đã nhận ra con đường hạnh phúc, nhận ra “hạnh phúc ở ngay trong lòng mình”. Từ đó, vợ chồng Trường lại sống hạnh phúc trong cảnh nghèo túng, không dằn vặt, hành hạ nhau như trước nữa.
Trong Bóng người xưa, cũng một cảnh ngộ của đôi vợ chồng hắt hủi nhau vì cảnh nghèo túng, Thạch Lam đã giải quyết mâu thuẫn bằng một xúc động đẹp đẽ và tình cờ. Một bên ngồi bên lò sưởi, nhờ ánh than hồng, chàng bổng thấy nàng đẹp như ngày còn con gái và thế là những kỷ niệm xưa sống lại trong tâm hồn chàng như lúc bắt đầu yêu.
Như vậy, nếu như kết thúc tác phẩm của Nam Cao và những nhà văn hiện thực khác, các nhân vật đều rơi vào tình trạng bi kịch, vỡ mộng và bị ném trả về tỉnh nhỏ, ở đó họ sống một cuộc đời vật vờ, trôi nổi, sống mòn mà như chết mòn thì trong các tác phẩm của Thạch Lam, những mâu thuẫn gay gắt ngoài đời thường được giải quyết một cách nhẹ nhàng, êm thấm bằng một lý do nội tâm, một ảo tưởng đẹp đẽ mang đầy màu sắc duy tâm chủ quan. Chính trong cách giải quyết mâu thuẫn này đã bộc lộ một sự khác biệt cơ bản giữa chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lãng mạn.
Về mặt nghệ thuật, sáng tác của Thạch Lam cũng có những đặc điểm của chủ nghĩa lãng mạn. Cốt truyện thường giản đơn, mờ nhạt ít sự kiện, biến cố (hay tính chất phi cốt truyện) và thường được cấu tứ như những bài thơ trữ tình đầy xót thương. Khi xây dựng nhân vật, nhà văn không chú ý nhiều đến ngoại hình, hành động, tính cách mà chủ yếu quan tâm khám phá thế giới nội tâm phức tạp bên trong con người. Điểm nhìn của người kể chuyện trong tác phẩm của nhà văn vì thế cũng rất sinh động, tinh tế và luôn có sự luân chuyển khéo léo – điểm nhìn của một người đa mang, dễ rung động, giàu tình cảm. Lời văn trong sáng, tinh tế, và đặc biệt là rất cảm xúc, nhạc điệu - giàu chất thơ. Giọng điệu thủ thỉ, tâm tình, nhẹ nhàng như thì thầm với độc giả.
1.2. Tuy nhiên, không phải tất cả các tác phẩm của Thạch Lam đều nằm trong phạm trù của chủ nghĩa lãng mạn. Trong tác phẩm Thạch Lam ta vẫn thấy có những cảnh gia đình, bức tranh xã hội, những chân dung được quan sát một cách chính xác và dựng lên bằng những chi tiết hết sức chân thực mà không phải nhà văn hiện thực nào cũng làm được. Nhân vật Thạch Lam, trong những truyện ngắn hay nhất, đều được nhà văn xây dựng bằng bút pháp hiện thực với những cảnh ngộ, có tâm trạng và tính cách điển hình. Trong sáng tác của Thạch Lam, số truyện trực tiếp viết về người lao động nghèo khổ ở nông thôn và thành thị chiếm một số lượng lớn. Ông hướng ngòi bút về họ với tấm lòng xót thương chân thành. Nhà văn không tập trung làm nổi bật mâu thuẫn giai cấp, cũng không xoáy sâu vào nỗi bất hạnh, nghèo khổ, thiếu thốn… mà tập trung ca ngợi những nét đẹp tâm hồn, những đức tính tốt đẹp tiềm tàng, những tình cảm chân thực của người lao động. Đặc biệt, ông đi vào bên trong những tâm tư, nguyện vọng, khát khao, mơ ước sâu kín bên trong của họ. Kết thúc tác phẩm, người đọc thấy băn khoăn, vương vấn bao nỗi niềm day dứt về số phận, cuộc đời của những kiếp người nhỏ bé trong xã hội.
- Truyện ngắn Một cơn giận, Thạch Lam kể về bi kịch của một người phu xe có tên là Dư. Câu chuyện được kể dưới dạng một lời tự thú đầy xót xa, ân hận của Thanh – người khách đi xe. Người phu xe đó không còn trẻ, bộ dạng của anh rách rưới va khổ sở. Một lần anh kéo xe vào phố kiếm thêm mấy xu, anh bị phạt một số tiền lớn. Không có tiền trả nợ cho chủ xe, anh bị đánh đập tàn nhẫn phải bỏ nhà trốn biệt. Đứa con ốm đau không có tiền thuốc thang cũng đã qua đời. Tác phẩm không chỉ nói về số phận của một người phu xe, mà còn mang một ý nghĩa rộng lớn hơn, nó còn đề cập đến số phận của bao nhiêu gia đình nghèo khổ khác.
- Bào (Người bạn trẻ) sinh ra trong một gia đình nghèo khó đang học dở thì bị nhà trường đuổi học. Sau nhiều tháng lang thang, vật vạ, không có việc làm, sống túng thiếu, Bào mắc bệnh nặng. Anh trở về nhà sống như một gánh nặng cho gia đình. Không còn một lối thoát nào khác, bào quyết định tự vẫn để thoát khỏi cuộc sống đói khổ, tủi nhục. Cái chết của Bào đã để lại trong lòng người đọc bao nỗi xót xa, thương cảm.
- Cũng có những trường hợp, cảnh ngộ mà nhân vật rơi vào không phải cái chết nhưng tình thế còn thảm hại và đau xót hơn nhiều. Đó là trường hợp của Sinh trong truyện ngắn Đói. Do thất nghiệp vợ chồng Sinh bị đẩy vào một tình cảnh cùng quẩn không lối thoát. Sau khi bán hết đồ đạc trong nhà, họ phải đối diện với một thực tể phủ phàng, cay đắng: cái đói. Mai – vợ Sinh thương chồng nhưng trong hoàn cảnh cùng quẩn không thể làm gì được đành phải bán mình để lấy tiền mua đồ ăn về cho chồng. Biết được việc làm của vợ, Sinh cảm thấy đau khổ, tủi nhục, thấy mình bị phản bội, lừa dối và đã hất đồ ăn vợ mua xuống đất và đuổi Mai ra khỏi nhà. Nhưng bị cơn đói hành hạ, giày vò, cuối cùng Sinh đã phải đầu hàng một cách thảm hại: đã ăn một cách vụng trộm những miếng bánh và thịt ướp mà trước đó anh ta đã nguyền rủa và hất đi. Ở đây, nhân vật đã đặt sự tồn tại lên trên nhân cách. Đó là dấu hiệu đầu tiên, tuy còn rất mong manh, nhưng nó mang tính dự báo về quá trình tha hóa, biến đổi nhân cách con người do tác động của hoàn cảnh.
- Dung trong Hai lần chết là một cô gái sinh ra đã phải chịu sự ghẻ lạnh của gia đình, không được chăm sóc. Bố mẹ Dung tham của đã gả bán cô cho một gia đình khác. Ở đây, Dung phải sống như kẻ ăn người ở trong nhà, phải chịu những lời chửi mắng, hắt hủi của bà mẹ chồng cay nghiệt. Dung muốn tìm chỗ dựa ở nhà bố mẹ mình nhưng vô ích. Lần thứ nhất Dung tự tử nhưng không chết. Lần thứ hai, đáng sợ hơn, Dung phải tiếp tục cuộc sống cũ, đó mới thực là chết không bấu víu vào đâu được, cái chết về tinh thần ở ngay trong cõi sống.
Hay cuộc sống tha hương, lạnh lẽo, tủi nhục của hai cô gái điếm Liên và Huệ trong Tối ba mươi…
Như vậy, với tinh thần dân tộc đậm đà và một sự cảm thông chân thành với người dân quê nghèo khổ, một số truyện ngắn của Thạch Lam có khuynh hướng hiện thực rõ nét. Những tác phẩm của nhà văn đã dựng lên bức tranh hiện thực, không kém chút nào so với những trang hay của Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Tô Hoài… với “một bút pháp tinh tế, trầm tĩnh, khách quan… nhưng không khách quan chủ nghĩa, luôn ẩn thoáng một thái độ, một tâm sự kín đáo, mà có sức thông báo, lan truyền” [88, 330]. Ở đây Thạch Lam sử dụng một bút pháp hiện thực tỉnh táo, nó không bằng lòng với bất kỳ một sự tô màu mĩ học nào, với một cách giải quyết ảo tưởng, chủ quan nào của chủ nghĩa lãng mạn. Kết thúc các truyện ngắn Đói, Nhà mẹ Lê, Hai lần chết, Tối ba mươi tuy đau đớn, tàn nhẫn nhưng đó lại là sự thật.
Tóm lại, sáng tác của Thạch Lam không thoát ly, thi vị hoá hiện thực như trong sáng tác của Tự Lực văn đoàn, cũng không phải là cái bộn bề, nghiệt ngã của hiện thực như trong sáng tác của Nam Cao, Nguyễn Công Hoan hay Vũ Trọng Phụng mà có sự đan cài giữa hiện thực và lãng mạng. Tuy nhiên, cũng cần phải nói rằng, mặc dù có sự giao thoa giữa chủ nghĩa hiện thực và lãng mạn, nhưng nhìn một cách toàn diện trong sáng tác của Thạch Lam, yếu tố lãng mạn vẫn nổi trội hơn cả. Vì vậy, lâu nay người ta vẫn xếp tác giả này vào khuynh hướng văn học lãng mạn.
2. Những vấn đề phương pháp luận đặt ra:
- Phương pháp sáng tác của Thạch Lam là một vấn đề phức tạp. Mặt khác, lãng mạn và hiện thực tuy là hai phương pháp sáng tác khác nhau nhưng trên thực tế, chủ nghĩa lãng mạn tích cực không bao giờ đối lập với chủ nghĩa hiện thực. Vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu Thạch Lam và những hiện tượng như Thạch Lam ở phương diện này cần phải quán triệt quan điểm toàn diện, tránh kết luận cực đoan vội vàng khi chưa có đủ bằng chứng khoa học.
- Phương pháp sáng tác của một tác giả dù độc đáo, phức tạp thế nào cũng không bao giờ tách rời hay khu biệt hoàn toàn với dòng chảy chung của lịch sử văn học. Vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu phương pháp sáng tác của Thạch Lam phải quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể, tức là phải nghiên cứu, tìm hiểu Thạch Lam trong bối cảnh chung của văn học đương thời, đặc biệt là trong sự so sánh với các nhà văn thuộc khuynh hướng lãng mạn đương thời (Tự Lực văn đoàn) cũng như các nhà văn thuộc khuynh hướng hiện thực như Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng…để thấy được nét độc đáo, đặc sắc trong sáng tác của tác giả này.