Giữa lúc phong trào Thơ mới đang thời kỳ nở rộ với những tư tưởng phương Tây hiện đại, những cái tôi đắm say, sầu não hay ảo não, thì Nguyễn Bính xuất hiện như một lối rẽ độc đáo. Ông mang đến một luồng gió mát lành từ đồng quê với giọng thơ mộc mạc, chân chất, thủy chung giữ gìn những giá trị truyền thống của dân tộc.
1. NGUYỄN BÍNH – ĐIỆU HỒN DÂN DÃ GIỮA TRỜI THƠ MỚI
1.1. Vị trí độc đáo của nhà thơ Nguyễn Bính
Nguyễn Bính (1918 – 1966), tên thật là Nguyễn Trọng Bính, quê ở làng Thiện Phiến, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Sinh ra và lớn lên ở vùng đất đồng bằng Bắc Bộ giàu truyền thống văn hóa, tâm hồn ông đã thấm đẫm hương sắc quê hương ngay từ thuở nhỏ. Trong khi các nhà thơ cùng thời như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi văn học lãng mạn Pháp, thì Nguyễn Bính lại chọn cho mình một lối đi riêng: trở về với ngọn nguồn ca dao, dân ca.
1.2. Sự đối lập đầy chủ ý nghệ thuật
Cái hay của Nguyễn Bính là không chạy theo những trào lưu "tân thời", "Âu hóa" thời bấy giờ. Giữa một đô thị đang dần thay da đổi thịt, thơ ông lại đứng về phía làng quê, bênh vực và ngợi ca vẻ đẹp cổ truyền. Chính sự kiên định ấy đã đưa Nguyễn Bính trở thành nhà thơ của chân quê, người lưu giữ ký ức làng quê Việt Nam bằng ngôn từ.
2. NHỮNG BIỂU HIỆN ĐẶC SẮC TRONG PHONG CÁCH THƠ NGUYỄN BÍNH
2.1. Không gian nghệ thuật và hình ảnh thơ đậm đà hương đồng gió nội
Đọc thơ Nguyễn Bính, người đọc như được bước vào một bức tranh làng quê Bắc Bộ sống động với đầy đủ những cảnh trí quen thuộc. Đó là con đê, bến đò, rặng mồng tơi, hàng cau, giàn giầu, là cây chanh, vườn cam:
"Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Thầy u mình với chúng mình chân quê.
Hôm qua em đi tỉnh về
Đợi em ở mãi con đê đầu làng."
(Chân quê)
Những hình ảnh ấy không mang tính chất trang trí mà hiện lên tự nhiên, chân thực như chính cuộc sống hàng ngày của người nông dân. Nó gợi nhắc về một không gian sống thanh bình, yên ả nhưng cũng đầy tình nghĩa.
2.2. Sử dụng nhuần nhuyễn thể thơ lục bát và điệu hồn ca dao
Nguyễn Bính là một trong số ít những nhà thơ hiện đại phát huy tối đa sức mạnh của thể thơ lục bát truyền thống. Lục bát của ông không có sự gò bó, khiên cưỡng mà mượt mà, uyển chuyển, giàu nhạc điệu như lời ru của mẹ, như câu hát giao duyên của những đôi lứa thuở xưa. Cách gieo vần, ngắt nhịp của ông rất gần với ca dao:
"Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.
Gió mưa là bệnh của giời,
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng."
(Tương tư)
Nhà thơ mượn những địa danh hoán dụ quen thuộc như "Thôn Đoài", "Thôn Đông" để diễn tả nỗi lòng tương tư đôi lứa. Thành ngữ gian gian "chín nhớ mười mong" kết hợp với quy luật tự nhiên được nhân hóa tạo nên một lối bày tỏ tình cảm vừa kín đáo, duyên dáng, lại vừa sâu sắc, mộc mạc.
2.3. Ngôn ngữ mộc mạc, thấm đượm thành ngữ và lời ăn tiếng nói dân gian
Hệ thống từ vựng trong thơ Nguyễn Bính rất giản dị. Ông thường xuyên sử dụng những từ ngữ xưng hô mang đậm tính chất gia đình, thôn quê như: thầy u, mình, nàng, cô hái mơ... hay các thành ngữ dân gian quen thuộc. Lối nói ví von, so sánh ẩn dụ mang đậm tư duy nông nghiệp giúp thơ ông dễ dàng đi vào lòng người, được mọi tầng lớp nhân dân yêu chuộng và thuộc lòng.
3. BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VĂN HỌC PHÂN TÍCH CHI TIẾT
Mở bài:
Giai đoạn 1932 - 1945 là thời kỳ bùng nổ mạnh mẽ của phong trào Thơ mới, một cuộc cách mạng vĩ đại trong thi ca dân tộc. Thời kỳ này chứng kiến sự lên ngôi của cái tôi cá nhân tự ý thức, những tâm hồn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi tư duy lãng mạn phương Tây như Xuân Diệu “vội vàng, cuống quýt”, Huy Cận “ảo não với sầu vạn kỷ” hay Hàn Mặc Tử “điên loạn, ma quái”. Giữa một rừng hoa rực rỡ sắc màu thành thị ấy, nhà thơ Nguyễn Bính xuất hiện như một lối rẽ riêng biệt, một hiện tượng thơ độc đáo. Ông không đi tìm cảm hứng ở trời Tây xa xôi hay những đô thị phồn hoa, mà chọn quay đầu trở về, đắm mình vào dòng chảy văn hóa dân gian. Phong cách sáng tác mang đậm nét chân chất, dân dã của Nguyễn Bính đã thổi vào Thơ mới một điệu hồn quê hương mộc mạc, ngọt ngào, biến ông trở thành “thi sĩ của đồng quê”, người giữ lửa cho những giá trị văn hóa truyền thống cốt lõi của dân tộc.
Thân bài:
Nói đến phong cách thơ Nguyễn Bính, trước hết là nói đến một không gian nghệ thuật ngập tràn hương sắc làng quê Bắc Bộ. Cái chân chất, dân dã của ông không phải là sự vay mượn, giả tạo mà nó xuất phát tự nhiên từ một tâm hồn gắn bó máu thịt với bờ tre, ruộng lúa. Thế giới trong thơ Nguyễn Bính hiện lên với tất cả những gì gần gũi, quen thuộc nhất đối với người nông dân Việt Nam. Đó là con đê đầu làng, là giếng nước, bến đò, rặng mồng tơi, là hàng cau xanh mướt hòa quyện cùng giàn giầu. Khi thời đại lãng mạn đang cuốn con người ta vào những giấc mơ xa xôi, Nguyễn Bính lại kéo người đọc về với thực tại quê hương bình dị qua bài thơ “Chân quê”:
"Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Thầy u mình với chúng mình chân quê.
Hôm qua em đi tỉnh về
Đợi em ở mãi con đê đầu làng."
Những hình ảnh “hoa chanh”, “vườn chanh”, “con đê” hiện lên thật tự nhiên, mộc mạc. Chúng không chỉ đơn thuần là cảnh vật mà đã trở thành biểu tượng cho lối sống, cho cái “gốc” văn hóa ngàn đời của người Việt. Nhà thơ dùng từ ngữ xưng hô mang đậm tính chất gia đình nông thôn như “thầy u”, “chúng mình” tạo nên một không khí ấm áp, chân thành. Qua đó, ta thấy được một thái độ trân trọng, nâng niu của Nguyễn Bính đối với những nét đẹp mộc mạc của quê nhà trước làn sóng đô thị hóa ào ạt.
Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện cảnh trí, nét dân dã trong phong cách Nguyễn Bính còn được thể hiện một cách sâu sắc ở việc ông sử dụng nhuần nhuyễn thể thơ lục bát truyền thống và điệu hồn ca dao. Trong khi các nhà thơ mới tìm cách tân kỳ hóa thể loại bằng thơ tự do, thơ tám chữ, bảy chữ theo luật phương Tây, Nguyễn Bính lại chọn lục bát làm điệu hát chính cho tâm hồn mình. Lục bát của Nguyễn Bính mượt mà, uyển chuyển, có cái duyên dáng, ngọt ngào của những câu hát giao duyên. Ông biết cách biến những quy luật khắt khe của thể thơ này thành tiếng lòng tự nhiên, thanh thoát. Hãy lắng nghe nỗi lòng tương tư của một chàng trai quê được diễn tả một cách tinh tế qua tác phẩm “Tương tư”:
"Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.
Gió mưa là bệnh của giời,
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng."
Cách mở đầu câu thơ bằng hai địa danh “Thôn Đoài”, “Thôn Đông” là một thủ pháp hoán dụ nghệ thuật vô cùng quen thuộc trong ca dao cổ truyền. Tình cảm lứa đôi không còn là chuyện của hai cá nhân tách biệt mà nó hòa vào cái không gian làng quê rộng lớn, quen thuộc. Biện pháp sử dụng thành ngữ gian gian “chín nhớ mười mong” số từ tăng tiến thể hiện một nỗi nhớ nhung da diết, dồn dập nhưng lại được bày tỏ một cách rất mực kín đáo, e ấp đúng kiểu của những chàng trai, cô gái nông thôn. Lối so sánh việc “tương tư” với “gió mưa của giời” cho thấy một tư duy mộc mạc, coi tình yêu như một quy luật tất yếu của tự nhiên, không thể cưỡng lại được. Giọng thơ vừa nhẹ nhàng, vừa hóm hỉnh lại mang đậm chất trữ tình chân quê.
Bên cạnh đó, ngôn ngữ thơ của Nguyễn Bính chính là một nhân tố quan trọng làm nên phong cách dân dã của ông. Ông có biệt tài đưa lời ăn tiếng nói hàng ngày của người nông dân vào thơ một cách rất tự nhiên, biến chúng thành những viên ngọc lấp lánh nghệ thuật. Từ ngữ trong thơ ông không hoa mỹ, hàn lâm mà giản dị, dễ hiểu, dễ cảm. Những khái niệm trừu tượng, những tâm trạng phức tạp của cái tôi Thơ mới được ông “giải mã” bằng những hình ảnh ví von mộc mạc của tư duy nông nghiệp. Đó là hình ảnh cô gái lo lắng tình duyên lỡ dở như “lá rụng sau hè”, hay nỗi buồn chia ly nhuốm màu sắc của những buổi chợ phiên tan. Chính sự kết hợp tài tình giữa cái tôi lãng mạn thời đại và ngôn ngữ mộc mạc dân gian đã giúp thơ Nguyễn Bính có được một sức sống lâu bền, vượt qua ranh giới của tầng lớp trí thức để đi sâu vào đời sống của nhân dân lao động.
Kết bài:
Tóm lại, phong cách sáng tác đậm chất chân chất, dân dã của Nguyễn Bính là một mảng màu không thể thiếu, góp phần làm nên sự trọn vẹn và phong phú cho bức tranh phong trào Thơ mới Việt Nam. Bằng việc chung thủy với thể thơ lục bát, ngôn ngữ ca dao và không gian văn hóa đồng quê, ông đã tạo nên một thế giới thơ đầy cuốn hút, vừa quen thuộc lại vừa mới mẻ. Giữa một thời đại mà các giá trị cũ và mới đang giao thoa, xung đột gay gắt, tiếng thơ của Nguyễn Bính như một lời nhắc nhở thiêng liêng về cội nguồn, về việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Trải qua bao năm tháng, những vần thơ của ông vẫn như dòng nước mát lành thấm đẫm tâm hồn các thế hệ người đọc, khẳng định một vị trí bất tử của “thi sĩ chân quê” trong lòng nền văn học nước nhà.