[LLVH] CHỦ ĐỀ 5: THỂ LOẠI THƠ

- Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những xúc cảm mạnh mẽ  bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu.  

2. Có những cách phân loại thơ nào? 

- Có nhiều cách phân loại thơ, tiêu biểu đó là:  

- Về mặt nội dung biểu đạt: thơ trữ tình, thơ tự sự, thơ kịch (nhắc đến thơ chủ yếu là nhắc đến thơ trữ tình) - Về mặt hình thức: thơ luật và thơ tự do  

3. Nội dung chính của thơ là gì?  

- Thơ gắn liền với chiều sâu tâm hồn, với thế giới nội tâm sâu kín của con người, do đó không dễ khơi  nguồn, nắm bắt. Thơ thuộc phương thức trữ tình nên thơ lấy điểm tựa ở sự bộc lộ thế giới nội cảm của nhà  thơ trước cuộc đời. Thơ thiên về tiếng nói tình cảm. Thơ là những rung động và cảm xúc của con người  trước cuộc sống được bộc lộ một cách chân tình, tư nhiên “Thơ là tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn  con người” (Tố Hữu). Tình cảm trong thơ nảy sinh từ những rung động trực tiếp của nhà thơ.  

4. Cảm xúc trong thơ có đặc điểm gì?  

- Tình cảm trong thơ bắt nguồn từ chính hiện thực cuộc sống. Chế Lan Viên tâm niệm: “Chẳng có thơ đâu  giữa lòng đóng khép”. Tình cảm trong thơ là quá trình tích tụ những cảm xúc, suy nghĩ của nhà thơ do cuộc  sống tác động và tạo nên.“Thơ, trước hết là cuộc đời, sau đó mới là nghệ thuật” (Leonit Leonop). Đó không  phải là tình cảm vu vơ đơn thuần mà chính là những rung cảm trực tiếp do cuộc sống mang lại => “Chẳng  có thơ đâu giữa lòng đóng khép”. Không có cuộc sống thì không có thơ. Chính vì vậy nhà thơ chính là con  ong hút nhụy từ bông hoa của đời sống, như Tố Hữu quan niệm:“Thơ chỉ tràn ra trong tim ta khi cuộc sống  đã tràn đầy”. 

- Tình cảm trong thơ phải là tình cảm mãnh liệt. Tình cảm mãnh liệt ở đây không phải là thứ tình cảm kêu  gào, khóc cười ồn ào ở bên ngoài, mà là sự rung động mãnh liệt ở bên trong, sự giày vò, chấn động trong  tâm hồn. Tình cảm mãnh liệt ở đây nghĩa là nhà thơ phải sống rất sâu vào tâm hồn mình, lắng nghe các xao  động trong tâm hồn mình, đau đớn, sướng vui với những gì trong ấy.  

- Tình cảm trong thơ là tình cảm siêu thăng, được soi chiếu dưới lý tưởng của thời đại. Thơ không phải là  sự bộc lộ tình cảm một cách bản năng, trực tiếp. Tình cảm trong thơ là tình cảm đã được ý thức,được siêu  thăng, được lắng lọc qua cảm xúc thẩm mỹ, gắn liền với với khoái cảm của sự tự ý thức về mình, về đời.  Trong thơ, nhà thơ nhìn mình theo con mắt rộng hơn chính mình, một con mắt phổ quát. Do đó, tình cảm  trong thơ là tình cảm lớn, tình cảm đẹp, cao thượng, thấm nhuần bản chất nhân văn, chính nghĩa. Tình cảm  tầm thường không làm nên thơ. Do đó những tình cảm trong thơ phải gắn với tình cảm nhân dân, nhân loại  thì mới có sức vang động tâm hồn người.  

- Tình cảm trong thơ luôn có tính tư tưởng. “Nhà thơ, ngay cả các nhà thơ vĩ đại nhất cũng phải đồng thời  là những nhà tư tưởng.” (Biêlinxki).Tình cảm trong thơ là nhân tố trực tiếp xây dựng hình tượng thơ, tình  cảm không ở trạng thái tĩnh mà luôn có xu hướng vận động để phát triển hình thành trọn vẹn một tứ thơ,  một ý tưởng trong thơ.Trong sự vận động của cả xúc thơ có hình thái vận động rất phổ biến là vận động từ  cảm xúc đến suy nghĩ, từ rung động trực tiếp đến chiều sâu của nhận thức, tình cảm trong thơ không mâu  thuẫn với lí trí. "Giá trị của một tác phẩm nghệ thuật trước hết là ở giá trị tư tưởng của nó. Nhưng là tư  tưởng đã được rung lên ở các bậc tình cảm, chứ không phải là cái tư tưởng nằm thẳng đơ trên trang giấy.  Có thể nói,tình cảm của người viết là khâu đầu tiên cũng là khâu sau cùng trong quá trình xây dựng tác  phẩm lớn" (Nguyễn Khải).  

- Tình cảm trong thơ có tính cá thể hóa và tính khái quát hóa. Thơ bao giờ cũng tự biểu hiện cái tôi tác giả  của nó, dù nhà thơ có ý thức điều đó hay không. Qua từng trang thơ, dòng thơ, người đọc cảm thấy được,  

thậm chí tiếp xúc trực tiếp được với một cá tính, với cuộc đời, một tâm hồn. Thơ gắn với ý niệm về cái tôi  thi nhân của nhà thơ là một điều hiển nhiên. Thơ cần tình cảm, nhưng tình cảm trong thơ không chỉ là tình  cảm cá nhân, mà là tình cảm xã hội, tình cảm nhân loại. Từ tâm sự của một cá nhân, ta có thể nhận ra tâm  sự của một giai cấp, một lớp người, một xã hội, một dân tộc, có khi là cả nhân loại. 

5. Chất thơ của thơ thể hiện rõ nhất trên phương diện nào?  

- Người xưa nói chất thơ nằm ở ngoài lời (ý tại ngôn ngoại). Thơ không nói những điều nó viết ra mà nói  ở những chỗ trống, chỗ trắng, chỗ im lặng giữa các từ, các lời. Tố Hữu: “Thơ là cái đó: sự im lặng giữa các  từ. Nếu ta lắng nghe cái im lặng đó, thì đó là những tiếng dội rất đa dạng và tinh tế. Thơ phải chăng là điều  ấy, mơ ở trong thực, cái vô hình trong cái hữu hình, những màu sắc trong màu trắng. Trong thơ có ý nghĩa  mặt chữ, ý nghĩa logic, ý nghĩa hình tượng, nhưng đó không phải là cái ý nghĩa có tính thơ. Cái ý nghĩa có  tính thơ là ý nghĩa ngoài lời, ngoài hình ảnh, do chính lời và hình ảnh gợi lên.  

- Một câu thơ hay là một câu thơ có sức gợi. Từ một câu thơ có thể gợi ra trong tâm trí người đọc vô vàn  màu sắc, hình ảnh, âm thanh và hình tượng mang những chiều sâu chưa nói hết. 

6. Vì sao thơ có sự cô đọng, hàm súc?  

- Thơ là tiếng nói của cảm xúc, của tình cảm. Mà tình cảm, cảm xúc của con người thì nhiều cung bậc phức  tạp, phong phú, nhiều góc khuất sâu kín không phải lúc nào cũng cần và cũng có thể thổ lộ ra bằng lời. Cho  nên thơ cần những khoảng lặng,cần sự cô đọng, hàm súc để truyền tải những cung bậc cảm xúc ấy.  

- Đặc trưng ngôn từ của thơ là sự ngắn gọn. Dung lượng ngắn nhưng thơ lại đòi hỏi truyền tải cảm xúc  mãnh liệt, sâu sắc, nhiều cung bậc biến động tinh vi, phức tạp. Tất yếu thơ cần có sức gợi, cần một “ chiều  không gian thứ tư” để truyền tải, chưa đựng cảm xúc ấy.  

- Chất liệu của thơ nói riêng và của văn học nói chung là ngôn từ ngôn từ. Hình tượng của ngôn từ nghệ  thuật có tính chất phi vật thể, chúng tác động vào trí óc con người bằng trí tưởng tượng. Trí tưởng tượng  của con người gần như là vô hạn, có thể giúp con người sáng tạo, thể nghiệm, hóa thân vào các hình tượng,  hình ảnh thơ để từ đó thấu hiểu tâm tư tác giả gửi gắm như một cách thấu hiểu chính bản thân mình.  

7. Sự cô đọng, hàm súc thể hiện qua những dấu hiệu ngôn ngữ nào?  

- Các cách tách câu thơ đặc biệt, các khổ thơ có hình thức bậc thang, tạo hình (Ví dụ: thời gian – Văn Cao),  dấu ba chấm, cách ngắt nhịp,các hình ảnh ẩn dụ, hoán dụ, câu hỏi tu từ, cách phối thanh, vần, tính nhảy vọt  trong kết cấu thơ…  

8. Sự cô đọng, hàm súc có ý nghĩa gì?  

- Sự cô đọng, hàm súc giúp thơ biểu đạt một cách sống động thế giới nội tâm của con người. Nhờ sự cô  đọng, hàm súc, thơ ca có thể truyền tải những điều ý nhị, sâu kín của cảm xúc, dễ đi vào lòng người, gây  được ấn tượng khó phai trong lòng bạn đọc.  

- Sự cô đọng hàm súc như một một khoảng trắng trong bức tranh thủy mặc để ngừoi đọc tịnh tâm lại, chiêm  nghiệm về tư tưởng, tình cảm mà nhà thơ gửi gắm.  

- Sự cô đọng, hàm suc làm nên sức hấp dẫn, thu hút của bài thơ. Bởi nhờ sự cô đọng, hàm súc, mỗi bài thơ  là một hành trình khám phá trái tim của những trái tim đồng điệu. Sức hấp dẫn của thơ không phải là những  điều đã nói, mà là ở những điều chưa biết, cần phải kiếm tìm. Nhờ khoảng lặng mà người đọc và nhà thơ  gần gũi hơn, đồng cảm hơn.  

9. Vì sao thơ có tính họa?  

- Tính phi vật thể của hình tượng ngôn từ giúp cho thơ có thể khơi dậy trong tâm trí bạn đọc màu sắc,  đường nét, hình khối và hòa phối các yếu tố đó để tạo ra những bức tranh sống động, giàu cảm xúc.  

- Thơ biểu hiện bằng biểu tượng mang nghĩa, các ý tượng, hình ảnh có ngụ ý. Biểu tượng cho phép thơ  không phải kể lể, không chạy theo tính liên tục của bề mặt mà nắm bắt thẳng những hình ảnh nổi bật nhất,  cô đọng nhất, giàu hàm ý nhất của đời sống vào mục đích biểu hiện. Mỗi loại thơ có những loại biểu tượng  riêng.Các biểu tượng trong thơ nảy sinh nhờ sức tưởng tượng liên tưởng mạnh mẽ của nhà thơ. Đến lượt  mình, các biẻu tượng thể hiện sức tưởng tượng, liên tưởng trong tác phẩm. 

10. Tính họa trong thơ biểu hiện như thế nào?  

- Màu sắc: “Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá” (Xuân Diệu), “Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông”(Bích Khê),  “Dọc bờ sông trắng nắng chang chang”(Hàn Mặc Tử), “Rừng bạch dương sương trắng nắng tràn”(Tố Hữu).  Thơ không chỉ là thể hiện từng màu, mà còn có thể là sự phối hợp của nhiều màu tạo thành chỉnh thể thẩm  mỹ hài hòa: “Cỏ non xanh tận chân trời/ Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” (Nguyễn Du). Ngoài ra,  thơ còn nắm bắt tinh tế sự biến chuyển của các gam màu: “Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san”  (Nguyễn Du), “Lá xanh đã nhuộm thành cây lá vàng” (Nguyễn Bính), “Trong vườn sắc đỏ rũa màu xanh”  (Xuân Diệu).  

- Đường nét: “Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời” (Hàn Mặc Tử),  

- Hình khối: “Tiếng ghita tròn bọt nước vỡ tan” (Thanh Thảo) 

11. Tính họa trong thơ có ý nghĩa gì?  

- Tính họa trong thơ giúp bài thơ trở nên hấp dẫn hơn, và đó cũng chính là phương tiện để giải mã thế giới  tâm tư, tình cảm mà tác giả gửi gắm trong thơ.  

12. Vì sao trong thơ có tính nhạc?  

- Chất liệu của văn học là ngôn từ - là sự thống nhất của hai phương diện ngữ âm và ngữ nghĩa. Tính nhạc  trong thơ chính là sự hòa phối các phương diện ngữ âm như thanh, điệu, vần, nhịp để tạo nên những vần  thơ du dương như những khúc nhạc lòng lắng sâu vào tâm hồn bạn đọc.  

13. Tính nhạc trong thơ biểu hiện như thế nào?  

Sự phối thanh bằng trắc: “Tài cao, phận thấp, chí khí uất / Giang hồ mê chơi quên quê hương” (Tản Đà)  “Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống/ Nhà ai Pha Luôn mưa xa khơi” (Quang Dũng)  

Hiệp vần: “Mơ khách đường xa khách đường xa/ Áo em trắng quá nhìn không ra/ Ở đây sương khói mờ  nhân ảnh/ Ai biết tình ai có đậm đà? (Hàn Mặc Tử) “Chị ấy năm nay còn gánh thóc/ Dọc bờ sông trắng  nắng chang chang?” (Hàn Mặc Tử)  

Láy âm đầu: “Làn ao lóng lánh bóng trăng loe” (Nguyễn Khuyến) “Tựa gối ôm cần lâu chẳng được/ Cá  đâu đớp động dưới chân bèo” (Nguyễn Khuyến) “Những luồng run rẩy rung rinh lá” (Xuân Diệu)  

Cách ngắt nhịp: “Rồi hóng mát thuở ngày trường” (Nguyễn Trãi) “Gió theo lối gió/ mây đường mây” (Hàn  Mặc Tử)  

Các phép điệp (từ, ngữ, câu, cấu trúc) tạo điệp khúc: “Mùa xuân người cầm súng Lộc giắt đầy trên lưng/  Mùa xuân người ra đồng/ Lộc trải dài nương mạ/ Tất cả như hối hả/ Tất cả như xôn xao…” (Thanh Hải).