[LLVH] CHỦ ĐỀ 4: CHẤT LIỆU NGÔN TỪ CỦA VĂN HỌC

- Chất liệu nghệ thuật là yếu tố vật liệu, vật chất hàng đầu và cốt yếu nhất được dùng để làm nên tác phẩm  nghệ thật, để thể hiện ý đồ sáng tác của nghệ sĩ (ngôn ngữ, âm thanh, màu sắc…). Nhờ chất liệu nghệ thuật  nghệ sĩ mới khách thể hóa được các hình tượng đã hình thành trong tưởng tượng của mình (tạo cho những  hình tượng được dựng nên trong trí tưởng tượng sáng tạo của bản thân một hình hài để thể hiện ra cuộc  sống).  

- Bất kì một loại hình nghệ thuật nào cũng sử dụng một chất liệu nhất định trong tự nhiên để xây dựng hình  tượng. Nhờ những thủ pháp riêng của từng loại hình nghệ thuật, các chất liệu tự nhiên được nhào nặn và  trở thành những yếu tố mang tính thẩm mỹ. 

2. Chất liệu nghệ thuật và hình tượng nghệ thuật có mối quan hệ như thế nào?  

- Mối quan hệ giữa chất liệu và hình tượng là mối quan hệ hữu cơ, xuyên thấm, thâm nhập vào nhau. Chất  liệu sẽ mất tính thẩm mỹ nếu rời bỏ hình tượng và ngược lại hình tượng chỉ có thể tồn tại qua chất liệu.  

- Đặc tính và chất lượng của hình tượng nghệ thuật gắn lièn với đặc tính nguyên liệu làm cơ sở cho nó.  Hình tượng hội họa được xây dựng bằng đường nét, màu sắc, hình tượng điêu khắc được xây dựng bằng  đường nét, hình khối, hình tượng âm nhạc được xây dựng bằng nhịp điệu, giai điệu… Văn học xây dựng  hình tượng bằng ngôn từ. 

            3. Ngôn ngữ và ngôn từ phân biệt như thế nào?  

4. Giá trị biểu hiện của ngôn từ văn học thể hiện như thế nào?  

- Giá trị biểu hiện của ngôn từ nghệ thuật thể hiện ở tính hình tượng của nó. Tính hình tượng chính là khả  năng ngôn từ văn học gợi ra hình tượng nghệ thuật, đưa ta thâm nhập vào thế giới của những cảm xúc, ấn  tượng, suy tưởng mà ngôn ngữ thông thường ít khi đạt được. 

- Phản ánh con người trong đời sống xã hội. Do vừa tái hiện đời sống hiện thực bằng lời nói, vừa tái hiện  bản thân lời nói trong hoạt động giao tiếp ngôn ngữ, văn học có khả năng to lớn tong việc phản ánh con  người và đời sống xã hội. Qua văn học chúng ta không chỉ thấy bức tranh đời sống mà con thấy tiếng nói  của tầng lớp người trong các thời đại khác nhau với các giọng điệu khác nhau. “Thời đại nào tiếng nói ấy  tính cách nào giọng điệu ấy”.  

- Phản ánh tư duy của con người. Tư duy và ngôn ngữ gắn bó chặt chẽ với nhau như hai mặt của một vấn  đề. Ngôn ngữ chính là hiện thực trực tiếp của tư duy. Với chất liệu ngôn từ, văn học có điều kiện thuận lợi  nhất trong việc tái hiện quá trình tư duy của con người. Các loại hình nghệ thuật khác chỉ tái hiện tư duy  con người một cách gián tiếp. Còn văn học có khả năng tái hiện quá trình tư duy của con người. Mỗi lời

nói của nhân vật đều thể hiện thái độ, quan điểm với con người và cuộc sống. Qua lời nói đó, nhà văn cũng  có thể bày tỏ quan niệm của mình về nhân sinh và nghệ thuật.  

5. Vì sao hình tượng văn học có tính phi vật thể?  

Xây dựng bằng chất liệu ngôn từ, hình tượng văn học không tác động vào trí tuệ, tưởng tượng và liên tưởng  của người đọc. Không ai nhìn thấy hình tượng văn học bằng mắt thường. Nó chỉ bộc lộ với họ qua “cái  nhìn” bên trong thầm kín. Đó chính là tính chất tinh thần hay tính phi vật thể của hình tượng văn học.  

6. Tính phi vật thể của hình tượng văn học có ưu thế gì?  

- Kích thích liên tưởng tưởng tượng, tái hiện trong tâm trí con người cảm nhận bằng thị giác, thính giác,  xúc giác, khứu giác. 

- Tái tạo những cái vô hình, những cái mỏng manh, mơ hồ (cảm xúc, âm thanh, màu sắc). Nhờ liên tưởng  tưởng tượng dựa trên những nét tương đồng giữa âm thanh, hình ảnh, giữa thế giới hữu hình và vô hình,  văn học có khả năng làm cho những cái vô hình bỗng hiện hình qua ngôn ngữ. (Ví dụ: Màu thời gian của  Đoàn Phú Tứ).  

- Đi sâu vào bên trong hiện thực, mở ra thế giới tâm hồn, tình cảm con người. Nhiều khi nhà văn chỉ tái  hiện một cảm xúc, một suy nghĩ của con người trước cuộc sống cũng có thể tạo nên bức tranh sống động,  cụ thể về hiện thực. Nếu điêu khắc chỉ có thể tạc nên dáng người suy tưởng, thì nhờ tính phi vật thể văn  học có thể tái hiện lại quá trình tư duy, suy tưởng.  

7. Ngôn từ nghệ thuật tác động đến việc văn học miêu tả không gian như thế nào?  

- Không gian trong tác phẩm văn học có thể nói là không bị một hạn chế nào. Trong thơ văn, tác giả dễ  dàng di chuyển từ không gian này sang không gian khác, từ không gian tâm tưởng đến không gian lịch sử,  không gian viễn tưởng, không gian huyễn tưởng, không gian huyền ảo… Đặc điểm này làm cho văn học  có thể phản ánh đời sống trong sự toàn vẹn, đầy đặn của nó.  

8. Ngôn từ nghệ thuật tác động đến việc văn học miêu tả thời gian như thế nào?  

- Văn học chủ yếu tái hiện quá trình đời sống diễn ra trong thời gian. Văn học có thể tạo ra được những  dòng thời gian có nhịp độ, độ dài riêng để phản ánh hiện thực. Văn học có thể “kéo căng” thời gian bằng  cách miêu tả rất chi tiết những giây phút hệ trọng của con người. Văn học có thể “dồn nén” thời gian bằng  cách tái hiện một khoảng thời gian rất dài trong một dòng trần thuật ngắn. Nhà văn có thể tạo ra những liên  hệ thời gian, có khi rất xa nhau giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Nhà văn có thể dắt người đọc đi cùng  chiều với thời gian tự nhiên, cũng có thể dắt họ đi ngược lại thời gian, từ hiện tại về quá khứ. Ngôn từ nghệ  thuật với tính phi vật thể có thể giúp nhà văn khai thác các mối tương quan giữa dòng ngôn từ trần thuật  với dòng thời gian khách quan, tương quan giữa thời gian vật lý và thời gian cảm thụ, tương quan giữa các  lớp, các đoạn thời gian khác nhau của hiện thực.  

9. Đặc điểm chung của không gian và thời gian trong văn học là gì?  

- Đặc trưng nổi bật của không gian và thời gian trong văn học chính là tính quan niệm của chúng. Nhà văn  không chỉ đơn giản tái hiện lại chuỗi sự kiện hay các hiện tượng của thế giới mà còn đề xuất một quan  niệm, khái quát một tư tưởng, bày tỏ một thái độ rõ rệt về chúng.