[LLVH] CHỦ ĐỀ 2: CHỨC NĂNG VĂN HỌC

- Chức năng văn học chính là ý nghĩa và lí do tồn tại đích thực của văn học đối với đời sống.  

- Về chức năng văn học, Maxim Gorki cho rằng: “Văn học là gì? Nó nhằm phục vụ cái gì? Nó có tự thân  tồn tại không? Dù sao thì tôi cũng nhận thấy rằng trên đời không có cái gì tồn tại tự nó và cho nó, rằng mọi  thứ đều tồn tại nhằm mục đích nào đó và bằng cách này, hay bằng cách khác, đều lệ thuộc, pha lẫn vào một  cái gì khác. Giúp cho tâm hồn thảnh thơi ư? Thật khó tưởng tượng được một người nào mà tâm hồn lại  thảnh thơi khi đọc “Hamlet”, “Đôn Kihôtê, Phaoxtơ và những tác phẩm của Bandắc, Dichken, Tônxtôi…  - nói chung là những cuốn sách đã dùng hình tượng và từ ngữ hoàn chỉnh lạ lùng để cô đặc lại những ý  nghĩ, những cảm xúc, những giọt máu và những giọt lệ đắng cay, nóng bỏng của thế gian này”.  

- Chức năng văn học là chức năng xã hội có tính tổng hợp:  

+ Sự tác động của văn học trong sự thụ cảm của người đọc và trong đời sống ý thức xã hội cũng bộc lộ trên  nhiều bình diện, nhiều cấp độ khác nhau.  

+ Mỗi thời đại, mỗi giai cấp tùy vào điều kiện tồn tại và mục đích thực tiễn của mình có thể khai thác, “tận  dụng” những khả năng khác nhau, tiềm năng trong văn học.  

2. Có những loại chức năng văn học nào?  

- Các nhà nghiên cứu lí luận phân chia ra nhiều loại chức năng của văn học: chức năng dự báo, chức năng  giao tiếp, chức năng giải trí… nhưng ba chức năng cơ bản của văn học là: chức năng nhận thức, chức năng  giáo dục và chức năng thẩm mỹ.  

3. Nhận thức là gì?  

- Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan trong bộ não của con người.  

4. Chức năng nhận thức có đặc điểm gì? 

- Nếu các ngành khoa học nhận thức sự vật hiện tượng bằng tư duy logic, khái quát bản chất hiện tượng  thành các định lý, định đề, thì văn học nhận thức đời sống bằng tư duy hình tượng, nhận thức thế giới trong  mối quan hệ giữa cái cụ thể và cái trừu tượng, cái chung và cái riêng. Văn học nhận thức qua hình tượng  nghệ thuật, quan tâm đến từng số phận, từng cảm xúc, từng gương mặt cụ thể, qua đó khái quát nên bản  chất của một giai cấp, một lớp người, một xã hội, một dân tộc, thậm chí là toàn nhân loại.  

5. Chức năng nhận thức của văn học biểu hiện như thế nào?  

- Giống như một cuốn sách giáo khoa về đời sống, văn học là một kho tàng tri thức phong phú, đồ sộ về tự  nhiên và xã hội.  

- Quan trọng hơn, chức năng nhận thức của văn học không chỉ bộc lộ ở bề rộng của những kiến thức về đời  sống mà chủ yếu là chiều sâu của những khám phá thẩm mỹ về con người. Khám phá và thể hiện đời sống  tâm lí của con người cùng những mối quan hệ xã hội đa dạng của nó, văn học giúp người đọc liên tưởng  tới đời sống của chính bản thân mình. Nhiều tác phẩm đi vào đời sống tinh thần người đọc như những tám  gương soi, giúp người đọc phát hiện ra chính bản thân mình. Sự nhận thức thế giới biến thành quá trình tự  nhận thức của người đọc.  

6. Ý nghĩa của chức năng nhận thức là gì?  

- Mặc dù có những đặc trưng khu biệt, văn học nghệ thuật vẫn tồn tại trước hết với tư cách là một hình thái  nhận thức, có khả năng mở rộng sự biểu biết của con người. Mỗi tác phẩm văn học lớn từ xưa tới nay đều  có giá trị như một thành tựu trên chặng đường nhận thức chung của nhân loại.  

- Văn học có khả năng phá vỡ giới hạn không gian và thời gian trong sự tồn tại của mỗi cá nhân. Văn học  đưa ta đến những chân trời hiểu biết mới, giúp ta hiểu được hơn cuộc sống không chỉ trong hiện tại mà cả  trong quá khứ, không chỉ trong phạm vi đất nước mình mà cả ở xứ sở xã xôi. Chính trong cảm thụ tác phẩm  văn học, sự “nếm trải” cuộc sống được miêu tả trong các hình tượng sinh động có khả năng giúp người đọc  sống nhiều hơn, sống dài hơn bằng những số phận, cuộc đời khác nhau trong tác phẩm.  

- Chức năng nhận thức là tiền đề quan trọng cho sự dự báo tương lai. Phản ánh cuộc sống một cách toàn  vẹn, sinh động, văn học có khả năng vươn tới tầm cao của sự khái quát, nắm bắt sự vận động bên trong của  đời sống hiện thực. Chính từ độ chín của sự khám phá, khái quát ấy, văn học có khả năng dự báo tương lai,  góp phần kiến tạo con đường đi đúng đắn cho sự phát triển của hiện thực khách quan.  

7. Chức năng giáo dục của văn học được hiểu như thế nào? 

- Chức năng giáo dục là khả năng tác phẩm văn học truyền đến người đọc những bài học đạo đức, nhân sinh,  tác động tích cực và nhân sinh quan, thế giới quan và quan điểm chính trị - xã hội của người đọc.  

8. Chức năng giáo dục có đặc điểm gì?  

- Chức năng giáo dục tác động vào con đường của tình cảm, chuyển từ giáo dục thành tự giáo dục. Có  nhiều hình thái ý thức có chức năng giáo dục như đạo đức học, chính trị học… Nhưng nếu các hình thái ý  thức xã hội khác giáo dục bằng các khái niệm, luận điểm tư tưởng… qua con đường lí trí, thì văn học giáo  dục bằng trái tim, bằng cảm xúc. Với đặc trưng thẩm mỹ, văn học nghệ thuật chính là hình thức giáo dục  tự nhiên hơn cả.  

- Động cơ của nhà văn rất khác cái ý định minh họa đạo đức. Những nguyên tắc đạo đức chỉ trở thành  nguyên tắc sống, thành cách sống khi chúng gắn liền với đời sống nội tâm phong phú, với tâm hồn biết  cảm nhận cái đẹp. Văn học không thuyết minh cho các nguyên tắc đạo đức, không trưng bày những tấm  gương đạo đức, mà văn học bồi đắp tâm hồn – cội nguồn đạo đức.  

- Văn học giáo dục con người điều hay, lẽ phải, hướng con người đến các giá trị Chân – Thiện – Mỹ thông  qua việc phản ánh cả mặt tốt và mặt xấu của hiện thực đời sống. Văn học tôn vinh, đề cao cái tốt, cái thiện,  cái đẹp để những giá trị tích cực lan tỏa và tâm hồn người đọc. Đồng thời văn học cũng nhận chân, vạch  trần, tố cáo cái ác, cái xấu xa, cái giả dối để người đọc tránh xa.  

9. Chức năng giáo dục có những biểu hiện nào?  

- Văn học giúp hình thành thế giới quan đúng đắn và các quan điểm chính trị - xã hội cho con người.  - Văn học giúp con người vươn tới cái thiện thông qua việc hình thành quan điểm đạo đức.  

- Văn học giúp khơi gợi những tình cảm đạo đức. Văn học kéo người đọc vào mạch tình cảm của tác phẩm  làm cho họ không thể dửng dưng. Văn học giúp người đọc yêu thương, trân trọng cái tốt, cái thiện, biết  căm ghét cái xấu xa, giả dối. 

- Văn học giúp ta hình thành lòng nhân ái, bởi những tác phẩm đặc sắc bao giờ cũng khơi gợi ở ta sự đồng  cảm, yêu thương đối với con người.  

10. Ý nghĩa của chức năng giáo dục?  

- Văn học giúp cảm hóa, thanh lọc tâm hồn con người, bồi dưỡng nhân cách để con người “gần người hơn”  (Nam Cao). Văn học đóng vai trò như một phương tiện xã hội hóa cá nhân, phát triển trong mỗi cá nhân  đầy đủ những đặc tính xã hội cũng như những biểu hiện phong phú của bản chất người. Do vậy, văn học  giúp con người sống đẹp, sống tốt trong xã hội, có những đóng góp cụ thể để xây dựng và cải tạo hiện thực  cuộc sống. 

11. Chức năng thẩm mỹ là gì?  

- Chức năng thẩm mỹ chính là khả năng của văn học nhằm thỏa mãn các nhu cầu thẩm mỹ của người đọc.

12. Chức năng thẩm mỹ có đặc điểm gì?  

- Cái đẹp của văn học bắt nguồn từ chính sự phản ánh chân thực của đời sống. Những yếu tố thẩm mỹ của  văn học luôn gắn chặt với bản chất bên trong của sự vật.  

- Văn học không chỉ thỏa mãn nhu cầu thưởng thức cái đẹp của con người mà còn phát triển ở họ khả năng  hành động, sáng tạo theo quy luật của cái đẹp. Văn học giúp con người nhạy cảm hơn, tinh tế hơn trong  hành động và cảm thụ thế giới.  

13. Các biểu hiện của chức năng thẩm mỹ là gì?  

- Văn học miêu tả những cái đẹp vốn có trong đời sống hiện thực: cái đẹp của thiên nhiên, cái đẹp của  phong tục tập quán văn hóa xã hội.  

- Văn khám phá những vẻ đẹp của con người, nhất là vẻ đẹp tâm hồn.  

- Văn học khiến người đọc rung động bởi chính vẻ đẹp của nghệ thuật. Người đọc cảm thấy vui sướng,  thích thú khi đọc một câu văn hay, mượt mà, khi đọc một đoạn thơ du dương giàu nhạc tính…  

14. Ý nghĩa của chức năng thẩm mỹ là gì?  

- Chức năng thẩm mỹ của văn học giúp làm tăng thêm kinh nghiệm cảm thụ thẩm mỹ của người đọc, thúc  đẩy khả năng sáng tạo cái đẹp trong họ.  

- Chức năng thẩm mỹ của văn học giúp thanh lọc tâm hồn con người:  

+ Thế giới nghệ thuật vừa là hình ảnh của bản thân hiện thực vừa là thế giới của ước mơ, của cái đẹp, của  khát vọng. Văn học nghệ thuật mang đến cho người đọc sự đền bù về mặt thẩm mỹ khi cho họ được sống  trong thế giới nghệ thuật, nơi mà cái ác, cái bất công sẽ bị trừng trị, cái tốt, cái thiện sẽ được tưởng thưởng,  được hạnh phúc.  

+ Cái đẹp của văn học không thể bị sở hữu bởi riêng cá nhân nào, cho nên việc cảm thụ cái đẹp là hoàn  toàn vô vụ lợi, nó giúp tâm hồn con người được thanh lọc, tránh xa những điều vụ lợi, tầm thường trong  cuộc sống thường nhật.  

+ Cái đẹp của văn học vô tư nhưng không vô tâm, mà luôn hướng người đọc đến những suy tư, trăn trở,  trách nhiệm về các vấn đề của cuộc sống, của thời đại.