Paustovsky từng cho rằng: “Chi tiết là hạt bụi vàng của tác phẩm.” Quả thật, có những chi tiết chỉ nhỏ bằng một nét chấm phá, nhưng lại mang sức nặng của cả tư tưởng, hơi thở của cả thời đại và linh hồn của cả trang văn. Trong dòng chảy văn học Việt Nam, những “hạt bụi vàng” ấy không nằm tách rời như những mảnh vụn vô danh, mà kết chuỗi cùng nhau thành một hành trình lớn lao: hành trình đi từ đêm tối của áp bức, qua ánh lửa nhân tình, đến bình minh của khát vọng sống và tư thế làm chủ của con người.
Khởi đầu cho hành trình ấy là tiếng nấc nghẹn ngào vọng ra từ Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nơi chị Dậu bán chó, bán con hiện lên như một vết cắt rớm máu giữa trang đời. Khi miếng cơm bị bóp nghẹt bởi sưu thuế, khi tình mẫu tử bị dồn đến bờ tan vỡ, ta không chỉ thấy nỗi khốn cùng của một gia đình, mà còn nghe tiếng răng rắc của một xã hội đang nghiền nát kiếp người dưới bánh xe tàn nhẫn.
Rồi dòng chảy ấy lại tiếp tục trôi,nếu chị Dậu bị cướp mất miếng ăn để sống, thì Chí Phèo bị cướp mất quyền được làm người. Bởi vậy, bát cháo hành của Thị Nở không đơn thuần là một món ăn dân dã, mà là bát thuốc hồi sinh cho phần nhân tính đã ngủ mê trong bóng tối. Hơi cháo hành bốc lên thơm nồng như chút lửa nhân gian còn sót lại giữa cõi đời lạnh bạc, khiến kẻ lưu manh lần đầu biết rung động, biết thèm lương thiện, biết khao khát được trở về làm người bình thường. Nhưng xã hội khước từ Chí Phèo cũng như đêm dài khước từ ánh sao, để từ đó ta nhận ra: có những nỗi đau không gào thét thành tiếng, mà âm thầm lan ra như sương lạnh.
Cũng nhờ vậy mà dòng chảy văn chương lại đưa ta đến nơi phố huyện trong trang văn của Thạch Lam. Ở nơi phố huyện nghèo heo hút, cuộc đời trôi chậm như một chiều tàn, và đoàn tàu đêm vụt qua trở thành hạt bụi vàng rực sáng giữa màn sương u tịch. Con tàu không chỉ chở theo ánh điện, tiếng còi, hơi thở của phố phường xa xăm, mà còn chuyên chở cả ước mơ mong manh của Liên, An và những kiếp người nhỏ bé đang mòn mỏi trong quầng sáng leo lét. Nếu bát cháo hành đánh thức khát vọng làm người, thì đoàn tàu đêm khơi dậy niềm mong ước đổi đời.
Song, khi lịch sử đẩy dân tộc đến tận cùng tai ương bằng nạn đói năm 1945, giấc mơ ấy lại phải đối diện với thử thách dữ dội hơn bao giờ hết trong Vợ nhặt của Kim Lân.Giữa xóm ngụ cư xám xịt mùi tử khí, nồi cháo cám ngày đón nàng dâu mới hiện lên vừa xót xa vừa cảm động. Cái đắng chát của cháo cám dường như thấm vào đầu lưỡi, nhưng không át nổi vị ngọt của tình người đang nảy nở. Trong khoảnh khắc tưởng như sự sống chỉ còn là sợi chỉ mong manh, con người vẫn nhóm lên ngọn lửa gia đình, vẫn biết cưu mang nhau, vẫn gieo vào nhau niềm tin rằng ngày mai có thể khác. Và khi ngọn lửa ấy cháy đủ ấm, nó không chỉ sưởi lòng người mà còn thôi thúc con người vùng dậy phá tan xiềng xích.Vì thế, từ mái nhà nghèo của Tràng, văn học mở sang miền núi cao Tây Bắc trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.
Trong đêm đông câm lặng, Mị cắt dây trói cứu A Phủ ,một chi tiết ngắn gọn mà chói lòa như tia chớp xé ngang màn đêm nô lệ. Lưỡi dao kia không chỉ cắt sợi dây mây siết chặt thân người, mà còn cắt đứt bao năm cam chịu, cắt tung nhà tù vô hình của cường quyền và thần quyền. Từ chỗ cúi đầu nhẫn nhục, con người đã biết đứng dậy bước đi bằng đôi chân tự do. Và khi con người đã tìm lại chính mình, văn học tất yếu phải hát khúc ca cao rộng hơn: khúc ca của tư thế làm chủ cuộc đời trong Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân.
Tại đây, ông lái đò vượt thác hiện lên như người nghệ sĩ giữa chiến trường sóng nước. Trước đá dựng, nước gào, thác réo, con người không còn là nạn nhân yếu ớt của số phận, mà trở thành chủ thể hiên ngang, nắm chắc binh pháp của sông núi để điều khiển mái chèo đi qua hung bạo. Từ chị Dậu run rẩy giữa đêm sưu thuế đến ông lái đò bình thản giữa trùng vi thác dữ, đó chính là quãng đường trưởng thành đầy kiêu hãnh của hình tượng con người Việt Nam trong văn học.
Như vậy, từ con chó bị bán, bát cháo hành, đoàn tàu đêm, nồi cháo cám, nhát dao cắt dây trói đến mái chèo vượt thác, những chi tiết tưởng nhỏ bé ấy đã nối nhau như chuỗi sao rắc dọc bầu trời văn học dân tộc. Mỗi hạt bụi vàng mang một ánh sáng riêng, nhưng khi hòa vào nhau, chúng tỏa thành quầng sáng lớn lao, soi rõ chân dung con người Việt Nam: có thể bị dồn vào bóng tối, nhưng chưa bao giờ thôi tìm kiếm ánh mặt trời.
Tác giả: Hoàng Phúc
Bình luận